Μια εκκρεμότητα σχεδόν μισού αιώνα, που αφορά την οικονομική αποκατάσταση χιλιάδων ιδιοκτητών διατηρητέων κτιρίων σε ολόκληρη τη χώρα, κινδυνεύει να διαιωνιστεί μετά τις αντιδράσεις που πυροδότησε η δημοσιοποίηση των μελετών για τις Ζώνες Υποδοχής Συντελεστή Δόμησης (ΖΥΣ) και την απόφαση της κυβέρνησης να αφήσει στους δήμους την επιλογή εφαρμογής του μέτρου.
Στην άλλη πλευρά της αντιπαράθεσης για την πρόσθετη δόμηση βρίσκονται χιλιάδες ιδιοκτήτες διατηρητέων, οι οποίοι επί δεκαετίες στερούνται τη δυνατότητα αξιοποίησης μέρους της ακίνητης περιουσίας τους, χωρίς να έχουν στη διάθεσή τους έναν λειτουργικό μηχανισμό αποζημίωσης. Πρόκειται για μια διάσταση του προβλήματος που έχει επισκιαστεί από τις αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών και η οποία αναδεικνύει τις οικονομικές και νομικές συνέπειες μιας ενδεχόμενης ακύρωσης του θεσμού στην πράξη.
Σε περίπου 25.000 υπολογίζονται τα μεμονωμένα διατηρητέα κτίρια που έχουν χαρακτηριστεί με ΦΕΚ σε ολόκληρη τη χώρα, ενώ, σύμφωνα με την αρχιτέκτονα Γιώτα Βρεττάκου-Μιχαλοπούλου, πρόεδρο του Πανελλαδικού Συλλόγου Διατηρητέων, ο αριθμός των ιδιοκτητών προσεγγίζει τις 200.000, εφόσον συνυπολογιστούν τα προστατευόμενα οικιστικά σύνολα, τα ιστορικά κέντρα πόλεων όπως της Κέρκυρας και της Φλώρινας και ολόκληροι οικισμοί, όπως η Ύδρα.
Με αφορμή τις τελευταίες εξελίξεις, ο Σύλλογος απέστειλε ανοιχτή επιστολή προς τον πρωθυπουργό, ζητώντας να υπάρξει ουσιαστικός διάλογος για τη μεταφορά συντελεστή δόμησης και να τεθεί τέλος στην αδικία που συντελείται εδώ και δεκαετίες εις βάρος των ιδιοκτητών διατηρητέων, οι οποίοι καλούνται να επωμιστούν το οικονομικό βάρος της προστασίας μιας αρχιτεκτονικής κληρονομιάς που αποτελεί δημόσιο αγαθό.
Πώς λειτουργεί η μεταφορά συντελεστή
Η φιλοσοφία της μεταφοράς συντελεστή δόμησης, η οποία θεσπίστηκε το 1979, στηρίζεται στην ανάγκη αντιστάθμισης της οικονομικής απώλειας που υφίσταται ένας ιδιοκτήτης εξαιτίας των περιορισμών που επιβάλλει η πολιτεία για την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.
Όταν ένα κτίριο χαρακτηρίζεται διατηρητέο, ο ιδιοκτήτης του δεν μπορεί να το κατεδαφίσει και να αξιοποιήσει ελεύθερα το σύνολο του συντελεστή δόμησης που αντιστοιχεί στο οικόπεδό του. Εφόσον υπάρχει αναξιοποίητος συντελεστής και πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις, αποκτά τη δυνατότητα να τον μεταφέρει σε άλλο ακίνητο, μέσω της έκδοσης σχετικού τίτλου.
Για παράδειγμα, εάν σε ένα οικόπεδο επιτρέπεται η ανέγερση κτιρίου συνολικής επιφάνειας 600 τετραγωνικών μέτρων, αλλά το υφιστάμενο διατηρητέο έχει επιφάνεια 400 τετραγωνικών μέτρων και δεν επιτρέπεται η εξάντληση του συντελεστή στο ίδιο ακίνητο, τα υπόλοιπα 200 τετραγωνικά μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να αποτελέσουν αντικείμενο μεταφοράς.
Ο ιδιοκτήτης μπορεί να διαθέσει τον συντελεστή αυτόν σε τρίτους, ακόμη και τμηματικά, ή να τον αξιοποιήσει σε άλλο δικό του ακίνητο που πληροί τις προϋποθέσεις υποδοχής. Με τον τρόπο αυτό αποκτά οικονομικό αντάλλαγμα για ένα δικαίωμα δόμησης που δεν μπορεί να ασκήσει στην ιδιοκτησία του, χωρίς να απαιτείται η απευθείας καταβολή αποζημίωσης από τον κρατικό προϋπολογισμό.
Απαραίτητη προϋπόθεση, ωστόσο, είναι να υπάρχουν θεσμοθετημένες περιοχές στις οποίες θα μπορεί να μεταφερθεί νόμιμα ο συντελεστής. Αυτόν ακριβώς τον ρόλο καλούνται να διαδραματίσουν οι Ζώνες Υποδοχής Συντελεστή, σε συνδυασμό με τη λειτουργία της Ψηφιακής Τράπεζας Γης που αναλαμβάνει τον ρόλο της διασύνδεσης των ιδιοκτητών που διαθέτουν δικαιώματα μεταφοράς συντελεστή δόμησης με τους υποψήφιους αγοραστές. Αρχικά, η πλατφόρμα θα υποδέχεται μόνο καταχωρίσεις τίτλων, καθώς η έναρξη των συναλλαγών συνδέεται άμεσα με τον καθορισμό των Ζωνών Υποδοχής Συντελεστή. Η θεσμοθέτησή τους αποτελεί και το δυσκολότερο σκέλος του εγχειρήματος, καθώς η προοπτική πρόσθετης δόμησης έχει προκαλέσει ήδη ισχυρές αντιδράσεις στην αυτοδιοίκηση.
Χωρίς όμως επαρκείς ζώνες υποδοχής, ο τίτλος μεταφοράς παραμένει ουσιαστικά ένα δικαίωμα χωρίς δυνατότητα οικονομικής αξιοποίησης.
Η παγίδα των δημοτικών ορίων
Ο προβληματισμός των ιδιοκτητών εντείνεται μετά τις κυβερνητικές εξαγγελίες ότι η δημιουργία ΖΥΣ θα προϋποθέτει τη συναίνεση των δημοτικών συμβουλίων και ότι δεν θα επιτρέπεται η μεταφορά συντελεστή από τον έναν δήμο στον άλλο.
Όπως επισημαίνει η κυρία Βρεττάκου-Μιχαλοπούλου, η αντιμετώπιση ενός ζητήματος ευρύτερου δημόσιου ενδιαφέροντος με μεμονωμένες αποφάσεις δήμων εγκυμονεί τον κίνδυνο κατακερματισμού του σχεδιασμού και αδυναμίας εφαρμογής του θεσμού. Διευκρινίζει, πάντως, ότι πρόκειται για προσωπική της εκτίμηση, καθώς ο Σύλλογος δεν έχει ακόμη διαμορφώσει συλλογική θέση επί των συγκεκριμένων εξαγγελιών του πρωθυπουργού.
Παρομοιάζει, μάλιστα, την κατάσταση με τη χάραξη μιας μεγάλης λεωφόρου που διασχίζει πέντε δήμους, καθένας από τους οποίους θα αποφάσιζε αυτοτελώς για τη διαδρομή και το πλάτος της στο τμήμα που εμπίπτει στα διοικητικά του όρια. Ένα τέτοιο εγχείρημα, σημειώνει, απαιτεί κεντρική κατεύθυνση και ενιαίο σχεδιασμό, όπως ακριβώς και η μεταφορά συντελεστή δόμησης.
Αντίστοιχο προβληματισμό προκαλεί ο αποκλεισμός της δυνατότητας μεταφοράς συντελεστή σε όμορους δήμους, καθώς ενδέχεται να υπάρχουν περιοχές με μεγάλη συγκέντρωση διατηρητέων και περιορισμένα περιθώρια υποδοχής πρόσθετης δόμησης. Ως πιθανό παράδειγμα αναφέρει τον Δήμο Αθηναίων.
Τι θα συμβεί, όμως, με τους ιδιοκτήτες διατηρητέων ενός δήμου που θα αποφασίσει να μην αποκτήσει Ζώνες Υποδοχής Συντελεστή; Και πώς θα αποζημιωθούν όσοι βρίσκονται σε περιοχές όπου ο πολεοδομικός σχεδιασμός δεν επιτρέπει την απορρόφηση του συνόλου του διαθέσιμου συντελεστή;
«Ένα δικαίωμα που δεν μπορεί να ασκηθεί στην πράξη από τον ιδιοκτήτη δεν συνιστά και πραγματική αποζημίωση ή αντιστάθμιση», τονίζει η πρόεδρος του Συλλόγου, σημειώνοντας ότι σε αυτές τις περιπτώσεις η πολιτεία θα πρέπει να αναζητήσει διαφορετικό τρόπο αποζημίωσης.
Τα τετραγωνικά που χρωστούν οι δήμοι
Κατά τον Σύλλογο Διατηρητέων, στη δημόσια συζήτηση έχει καλλιεργηθεί η λανθασμένη εντύπωση ότι η μεταφορά συντελεστή θα οδηγήσει σε οριζόντια αύξηση της δόμησης στους δήμους όπου έχουν εκπονηθεί σχετικές μελέτες.
Στην πραγματικότητα, όπως δηλώνει η υποδοχή συντελεστή αφορά συγκεκριμένα οικοδομικά τετράγωνα, τα οποία πρέπει να επιλεγούν με πολεοδομικά κριτήρια και με γνώμονα την προστασία του περιβαλλοντικού ισοζυγίου. Η δυνατότητα πρόσθετης δόμησης πρέπει να εξετάζεται σε συνάρτηση με την επάρκεια του οδικού δικτύου, των χώρων πρασίνου και των υπόλοιπων υποδομών μιας περιοχής.
Η ίδια υποστηρίζει ότι η μεταφορά εντός των ορίων ενός δήμου, εφόσον τηρούνται οι αναγκαίες πολεοδομικές και περιβαλλοντικές προϋποθέσεις, επιτρέπει τη διατήρηση του ισοζυγίου, καθώς τα τετραγωνικά που δεν οικοδομήθηκαν σε ένα ακίνητο μεταφέρονται σε άλλο οικοδομικό τετράγωνο.
Παράλληλα, υπενθυμίζει ότι ο προς μεταφορά συντελεστής δεν προέρχεται αποκλειστικά από διατηρητέα κτίρια, αλλά και από ιδιοκτησίες που έχουν δεσμευτεί για τη δημιουργία κοινόχρηστων χώρων, πλατειών και πάρκων.
Πρόκειται, δηλαδή, για υποχρεώσεις που έχουν συσσωρευτεί από προηγούμενες πολεοδομικές επιλογές και για τις οποίες πρέπει να εξευρεθεί τρόπος αποζημίωσης των ιδιοκτητών.
Απέναντι στις καταγγελίες των δημάρχων για αστοχίες και υπερβολές των μελετών, η πρόεδρος του Συλλόγου υποστηρίζει ότι οι δήμοι θα πρέπει να αξιοποιήσουν τη δημόσια διαβούλευση, να προσδιορίσουν τα προβλήματα και να καταθέσουν τεκμηριωμένες προτάσεις, αντί να απορρίπτουν εκ προοιμίου το εγχείρημα.
«Μελετήστε και μετά κρίνετε. Εδώ αποφασίστηκε πριν μελετηθεί το αντικείμενο», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Οι δικαστικές διεκδικήσεις και ο λογαριασμός για το Δημόσιο
Η αδυναμία εφαρμογής της μεταφοράς συντελεστή δεν είναι, ωστόσο, ένα ζήτημα χωρίς οικονομικές συνέπειες για το κράτος. Ήδη, σύμφωνα με την πρόεδρο του Συλλόγου, αρκετοί ιδιοκτήτες διατηρητέων έχουν προσφύγει στη Δικαιοσύνη διεκδικώντας αποζημιώσεις, ενώ ορισμένες υποθέσεις έχουν φτάσει στον τρίτο βαθμό εκδίκασης. Υπάρχουν, μάλιστα, περιπτώσεις ιδιοκτητών που έχουν ήδη αποζημιωθεί κατόπιν δικαστικών αποφάσεων.
Η προοπτική προσφυγών στα ευρωπαϊκά δικαστήρια, μετά την εξάντληση των εσωτερικών ένδικων μέσων, αποτελεί μία ακόμη διάσταση του προβλήματος. Όπως εξηγεί η κυρία Βρεττάκου-Μιχαλοπούλου, η μεταφορά συντελεστή θεσπίστηκε ακριβώς για να αποφευχθεί η ανάγκη απευθείας οικονομικής αποζημίωσης από το Δημόσιο. Αντί να καταβάλει στον ιδιοκτήτη την αξία των τετραγωνικών μέτρων που δεν μπορεί να οικοδομήσει, η πολιτεία τού χορηγεί έναν τίτλο που θα μπορούσε να αξιοποιήσει σταδιακά στην αγορά ακινήτων.
Εάν, όμως, δεν δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για την αξιοποίησή του, η πολιτεία θα κληθεί να αντιμετωπίσει με άλλους μηχανισμούς τις αξιώσεις των ιδιοκτητών. Μια εναλλακτική πρόταση θα ήταν να εξεταστεί η δυνατότητα αξιοποίησης των πόρων του Πράσινου Ταμείου, οι οποίοι υπολογίζονται σε περίπου 3 δισ. ευρώ, για την αποζημίωση ιδιοκτησιών που έχουν δεσμευτεί για πλατείες, πάρκα και άλλους κοινόχρηστους χώρους. Όμως σήμερα απ’ το πράσινο ταμείο δίνονται ψίχουλα για τέτοιου είδους κοινόχρηστους χώρους που δεν καλύπτουν επουδενί τις ανάγκες των δήμων.
Στο τραπέζι υπάρχει επίσης η δυνατότητα αγοράς συντελεστή από ιδιοκτήτες αυθαιρέτων της κατηγορίας 5, ένα ζήτημα που παραμένει επί χρόνια σε εκκρεμότητα και με διαδοχικές νομοθετικές ρυθμίσεις.
Κτίρια στο όριο της κατάρρευσης
Πέρα από την αποζημίωση για την απώλεια δικαιωμάτων δόμησης, μείζον ζήτημα για τους ιδιοκτήτες αποτελεί το δυσβάστακτο κόστος αποκατάστασης των διατηρητέων. Η πολυετής απουσία χρηματοδοτικής στήριξης έχει οδηγήσει σημαντικό μέρος του κτιριακού αποθέματος σε οριακή κατάσταση, με τις απαιτούμενες δαπάνες να αυξάνονται πολλαπλάσια όσο καθυστερούν οι αναγκαίες επεμβάσεις.
Ενδεικτικά, η κυρία Βρεττάκου-Μιχαλοπούλου αναφέρει ότι μια αποκατάσταση που το 1990 απαιτούσε, σε αντίστοιχες χρηματικές αξίες, 100.000 ευρώ μπορεί σήμερα να κοστίζει 300.000 ή ακόμη και 400.000 ευρώ. Οι ιδιοκτήτες που αδυνατούν να εξασφαλίσουν αυτά τα ποσά βλέπουν τα ακίνητά τους να καταρρέουν, ενώ όσοι επιχειρούν να τα αποκαταστήσουν αναγκάζονται συχνά να προσφύγουν στον τραπεζικό δανεισμό χωρίς ιδιαίτερες χρηματοδοτικές διευκολύνσεις.
Ο Σύλλογος ζητεί την έκδοση των εφαρμοστικών διαταγμάτων που συνδέονται με τις προβλέψεις των άρθρων 17 και 24 του Συντάγματος και της Διεθνούς Σύμβασης της Γρανάδας για την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, η οποία κυρώθηκε από την Ελλάδα το 1992.
Ένα μόνιμο «Διατηρώ» και απαλλαγή από τον ΕΝΦΙΑ
Βασική διεκδίκηση του Συλλόγου αποτελεί η ενεργοποίηση του προγράμματος «Διατηρώ» για ιδιωτικά κτίρια, για το οποίο είχε συζητηθεί αρχική χρηματοδότηση ύψους 150 εκατ. ευρώ.
Οι ιδιοκτήτες ζητούν το πρόγραμμα να αποκτήσει μόνιμο χαρακτήρα, με επαναλαμβανόμενους κύκλους χρηματοδότησης και εγγραφή των σχετικών πιστώσεων στον κρατικό προϋπολογισμό, ώστε να μπορούν να προγραμματίζουν τις ιδιαίτερα απαιτητικές και χρονοβόρες εργασίες αποκατάστασης.
Η πρότασή τους προβλέπει την κάλυψη του 50% της δαπάνης από το κράτος και του υπόλοιπου 50% από τους ιδιοκτήτες, είτε με ίδια κεφάλαια είτε μέσω χαμηλότοκων δανείων.
Όπως υπογραμμίζει η πρόεδρος του Συλλόγου, σε αντίθεση με τους ιδιώτες, τα διατηρητέα του Δημοσίου μπορούν να αντλήσουν χρηματοδότηση από το Πράσινο Ταμείο. Παρ’ όλα αυτά, αρκετά δημόσια κτίρια παραμένουν εγκαταλελειμμένα ή καλυμμένα με προστατευτικές σκαλωσιές, αδυνατώντας να αποτελέσουν παράδειγμα για την αποκατάσταση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.
Ως μια πρώτη κίνηση αναγνώρισης της επιβάρυνσης που υφίστανται, οι ιδιοκτήτες ζητούν επίσης την απαλλαγή από τον ΕΝΦΙΑ των 25.000 μεμονωμένων διατηρητέων που έχουν χαρακτηριστεί με ΦΕΚ. Το δημοσιονομικό κόστος του μέτρου υπολογίζεται από την κυρία Βρεττάκου-Μιχαλοπούλου σε μόλις 5,5 εκατ. ευρώ.
Σχολίασε εδώ
Για να σχολιάσεις, χρησιμοποίησε ένα ψευδώνυμο.