Μαρίνα Αλειφεροπούλου: Η πράσινη μετάβαση της ναυτιλίας δεν είναι επιλογή αλλά νομική υποχρέωση

Η παγκόσμια ναυτιλία βρίσκεται μπροστά σε μία από τις σημαντικότερες θεσμικές και οικονομικές αλλαγές των τελευταίων δεκαετιών. Η εφαρμογή του Ευρωπαϊκού Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (EU-ETS), οι απαιτήσεις του FuelEU Maritime και οι αποφάσεις του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού (IMO) δημιουργούν νέες υποχρεώσεις για πλοιοκτήτες, διαχειριστές και ναυλωτές.

Φέτος το EU-ETS φτάνει στο 100% της προβλεπόμενης σταδιακής εφαρμογής του, με το κόστος των δικαιωμάτων εκπομπών να αποτελεί σημαντική λειτουργική επιβάρυνση. Παράλληλα, οι επενδύσεις σε εναλλακτικά καύσιμα, οι τεχνικές αναβαθμίσεις των πλοίων και η ανάγκη αναθεώρησης των ναυλοσυμφώνων διαμορφώνουν ένα σύνθετο επιχειρηματικό περιβάλλον.

Την ίδια στιγμή, οι διαφωνίες μεταξύ κρατών για το κόστος της ενεργειακής μετάβασης καθυστερούν την οριστικοποίηση του παγκόσμιου πλαισίου του IMO.

Η Μαρίνα Αλειφεροπούλου, δικηγόρος-διαμεσολαβήτρια, με μεταπτυχιακό στη Νομική (LL.M.), υποψήφια διδάκτωρ Νομικής με αντικείμενο το Ναυτικό Δίκαιο και τη θαλάσσια ασφάλιση, αναλύει μιλώντας στο «business stories» τα αποτελέσματα των νέων κανονισμών και εξηγεί γιατί η ελληνική ναυτιλία χρειάζεται ένα ενιαίο, ρεαλιστικό και ανταγωνιστικό πλαίσιο μετάβασης προς τις μηδενικές εκπομπές.

ΜΗΝΑΣ ΤΣΑΜΟΠΟΥΛΟΣ: Πόσο αλλάζει το θεσμικό περιβάλλον για τη ναυτιλία με τους νέους περιβαλλοντικούς κανονισμούς;

ΜΑΡΙΝΑ ΑΛΕΙΦΕΡΟΠΟΥΛΟΥ: Η κλιματική ουδετερότητα αποτελεί πλέον κανονιστική απαίτηση σύμφωνα με την ευρωπαϊκή και τη ναυτιλιακή νομοθεσία. Η Ευρωπαϊκή Ενωση έχει υιοθετήσει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, εντάσσοντας τη ναυτιλία στο EU-ETS και θεσπίζοντας τη σταδιακή απανθρακοποίηση των καυσίμων μέσω του FuelEU Maritime. Παράλληλα, ο IMO προωθεί παγκόσμια μέτρα για την επίτευξη μηδενικών καθαρών εκπομπών έως το 2050. Οι αποφάσεις αυτές σημαίνουν ότι η ναυτιλία εισέρχεται σε περίοδο αυστηρών περιβαλλοντικών υποχρεώσεων, με άμεσες οικονομικές και τεχνικές συνέπειες.

Μ.ΤΣ.: Πόσο επιβαρύνει οικονομικά τους πλοιοκτήτες η εφαρμογή του EU-ETS;

Μ.ΑΛ.: Το EU-ETS επεκτάθηκε στη ναυτιλία από την 1η Ιανουαρίου του 2024 και καλύπτει πλοία άνω των 5.000 GT, τόσο για ταξίδια εντός της Ευρωπαϊκής Ενωσης όσο και για το 50% των εκπομπών από ταξίδια προς και από ευρωπαϊκούς λιμένες. Η εφαρμογή του συστήματος αυξήθηκε σταδιακά από 40% το 2024 σε 70% το 2025 και 100% το 2026. Επιπλέον, από φέτος περιλαμβάνονται το μεθάνιο και το υποξείδιο του αζώτου. Με τιμές δικαιωμάτων μεταξύ 60 και 100 ευρώ ανά τόνο διοξειδίου του άνθρακα, το κόστος είναι σημαντικό, ιδιαίτερα για πλοία υψηλής κατανάλωσης καυσίμων.

Μ.ΤΣ.: Υπάρχει κίνδυνος οι απαιτήσεις του FuelEU Maritime να προηγούνται των τεχνολογικών δυνατοτήτων της αγοράς;

Μ.ΑΛ.: Αυτός είναι ένας ουσιαστικός προβληματισμός. Το FuelEU Maritime προωθεί καύσιμα χαμηλών ή μηδενικών εκπομπών, όπως μεθανόλη, αμμωνία, υδρογόνο και βιοκαύσιμα, αξιολογώντας το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα σε ολόκληρο τον κύκλο ζωής τους.

Ωστόσο, η περιορισμένη διαθεσιμότητα καθαρότερων καυσίμων και η απουσία πλήρως ώριμων τεχνολογιών δημιουργούν δυσκολίες συμμόρφωσης. Οι κυρώσεις μπορούν να φτάσουν σε εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ ανά πλοίο ετησίως. Υπάρχει, επομένως, κίνδυνος δυσανάλογης επιβάρυνσης πλοιοκτητών που δεν έχουν πρόσβαση στα απαιτούμενα καύσιμα.

Μ.ΤΣ.: Ποιες νέες νομικές ευθύνες δημιουργούνται για πλοιοκτήτες, διαχειριστές και ναυλωτές;

Μ.ΑΛ.: Η εφαρμογή των περιβαλλοντικών μέτρων καθιστά αναγκαία την αναθεώρηση των ναυλοσυμφώνων ώστε να προβλέπεται σαφώς η κατανομή του κόστους άνθρακα, των καυσίμων και των τεχνικών απαιτήσεων. Η Νομική Επιτροπή του IMO, κατά τη 113η σύνοδό της τον περασμένο Απρίλιο, εξέτασε ζητήματα επιμερισμού των οικονομικών βαρών και των πιθανών νέων διεθνών υποχρεώσεων. Επιπλέον, η μετάβαση σε εναλλακτικά καύσιμα δημιουργεί νέα ζητήματα ασφάλειας και ευθύνης σε περίπτωση ατυχημάτων. Χρειάζονται ενιαίοι και νομικά σαφείς κανόνες ώστε να αποφεύγονται συγκρούσεις μεταξύ ευρωπαϊκών και διεθνών απαιτήσεων.

Μ.ΤΣ.: Μπορεί το EU-ETS να δημιουργήσει στρεβλώσεις στον διεθνή ανταγωνισμό;

Μ.ΑΛ.: Η βασική κριτική είναι ότι πρόκειται για μονομερή περιφερειακή παρέμβαση σε έναν κατεξοχήν διεθνή κλάδο. Τα πλοία που δραστηριοποιούνται στην Ευρωπαϊκή Ενωση επιβαρύνονται δυσανάλογα έναντι εκείνων που επιχειρούν σε άλλες αγορές. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μετατόπιση δραστηριοτήτων εκτός ευρωπαϊκών λιμένων. Εξίσου σημαντικό είναι τα έσοδα του EU-ETS να επιστρέφουν στη ναυτιλία μέσω επενδύσεων σε καθαρότερα καύσιμα, τεχνολογίες και υποδομές. Δεν πρέπει να αποτελούν απλώς εισπρακτικό ή δημοσιονομικό μηχανισμό.

Μ.ΤΣ.: Γιατί καθυστερεί η οριστική συμφωνία στον IMO για το Net-Zero Framework;

Μ.ΑΛ.: Η απανθρακοποίηση δεν είναι μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά και πεδίο οικονομικών και γεωπολιτικών διαπραγματεύσεων. Στη MEPC 83, τον Απρίλιο του 2025, εγκρίθηκε σχέδιο που περιλαμβάνει τεχνικό πρότυπο μείωσης της έντασης εκπομπών των καυσίμων και οικονομικό μηχανισμό τιμολόγησης άνθρακα. Ωστόσο, οι διαφορετικές προτεραιότητες των κρατών προκαλούν αντιπαραθέσεις. Στη MEPC 84 και τις διαπραγματεύσεις του περασμένου Σεπτεμβρίου εκφράστηκαν έντονες διαφωνίες για το κόστος των εναλλακτικών καυσίμων. Η επόμενη κρίσιμη συνεδρίαση, MEPC 85, έχει προγραμματιστεί από τις 30 Νοεμβρίου έως τις 3 Δεκεμβρίου.

Μ.ΤΣ.: Εχουν αποδώσει μέχρι σήμερα τα μέτρα περιορισμού των εκπομπών;

Μ.ΑΛ.: Υπάρχουν μετρήσιμα αποτελέσματα. Σύμφωνα με στοιχεία που εξετάστηκαν στη MEPC 83, η ανθρακική ένταση της ναυτιλίας μειώθηκε κατά 4,8%-9,9% το 2023 σε σχέση με το 2019. Η συνολική κατανάλωση καυσίμων περιορίστηκε από 213 εκατομμύρια σε 211 εκατομμύρια τόνους. Σε σύγκριση με το 2008, η ανθρακική ένταση έχει μειωθεί κατά 31% με βάση την προσφορά μεταφορικού έργου και κατά 36,5% με βάση τη ζήτηση. Η πρόοδος είναι σημαντική, αλλά απαιτείται συνέχιση της προσπάθειας.

Μ.ΤΣ.: Ποιο είναι το μεγαλύτερο στοίχημα για την ελληνική ναυτιλία τα επόμενα χρόνια;

Μ.ΑΛ.: Η ελληνική ναυτιλία, ως παγκόσμια ηγέτιδα, βρίσκεται στο επίκεντρο της μετάβασης. Οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν υψηλό κόστος συμμόρφωσης, ανάγκη τεχνικών αναβαθμίσεων, επενδύσεις σε νέα καύσιμα και υποχρέωση προσαρμογής των ναυλοσυμφώνων. Οι αποφάσεις για νέες ναυπηγήσεις απαιτούν μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, με βάση τις απαιτήσεις τόσο της Ευρωπαϊκής Ενωσης όσο και του IMO. Η σύγκλιση των ευρωπαϊκών και διεθνών μέτρων είναι αναγκαία ώστε να αποφευχθεί ο κανονιστικός κατακερματισμός. Η απανθρακοποίηση είναι πλέον νομική υποχρέωση και όχι επιλογή. Η ελληνική ναυτιλία καλείται να προσαρμοστεί διατηρώντας την ανταγωνιστικότητά της μέσα από μια ρεαλιστική και βιώσιμη πορεία προς το Net-Zero.