Η κλήτευση ελληνικής τράπεζας από τη FinCEN, στο πλαίσιο της αμερικανικής επιχείρησης «Economic Outcast» για τον εντοπισμό δικτύων που φέρονται να παρακάμπτουν τις κυρώσεις κατά του Ιράν, φέρνει στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ζήτημα για το ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα: ποια είναι τα όρια που θέτει η ευρωπαϊκή νομοθεσία στις συναλλαγές με πρόσωπα και επιχειρήσεις που συνδέονται με κυρώσεις και ποιες δικλίδες ασφαλείας υποχρεούνται να εφαρμόζουν οι τράπεζες.
Η υπόθεση δεν αφορά μόνο τη διαδρομή των χρημάτων από το εμπόριο ιρανικών προϊόντων έως τις εταιρείες που διαχειρίζονται πλοία και τους τραπεζικούς λογαριασμούς μέσω των οποίων διεκπεραιώνονται οι πληρωμές. Αγγίζει τον πυρήνα της κανονιστικής συμμόρφωσης: την υποχρέωση των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων να γνωρίζουν ποιοι είναι οι πελάτες τους, ποιος βρίσκεται πίσω από τις εταιρικές δομές που χρησιμοποιούν και εάν οι συναλλαγές τους εμπίπτουν σε απαγορεύσεις που ισχύουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η κλήτευση της ελληνικής τράπεζας από την αμερικανική FinCEN δεν συνιστά από μόνη της διαπίστωση παράβασης ούτε σημαίνει ότι έχει επιβληθεί κύρωση. Η ταυτότητα του ιδρύματος και οι συγκεκριμένες συναλλαγές που εξετάζονται δεν έχουν δημοσιοποιηθεί. Το ζητούμενο είναι εάν από τα στοιχεία της έρευνας θα προκύψουν ενδείξεις που απαιτούν περαιτέρω διερεύνηση από τις αρμόδιες ελληνικές και ευρωπαϊκές αρχές.
Οι «κόφτες» στις συναλλαγές με πρόσωπα και εταιρείες υπό κυρώσεις
Το πρώτο και πιο άμεσο επίπεδο προστασίας είναι ο Κανονισμός (ΕΕ) 267/2012 για τα περιοριστικά μέτρα κατά του Ιράν, όπως έχει τροποποιηθεί. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο προβλέπει, μεταξύ άλλων, τη δέσμευση κεφαλαίων και οικονομικών πόρων προσώπων και οντοτήτων που περιλαμβάνονται στους σχετικούς καταλόγους, καθώς και την απαγόρευση διάθεσης χρημάτων σε αυτούς, άμεσα ή έμμεσα. Στις περιπτώσεις που προβλέπει ο κανονισμός, τα μέτρα καλύπτουν και όσους έχουν συμβάλει στην καταστρατήγηση των κυρώσεων ή ενεργούν για λογαριασμό προσώπων που υπόκεινται σε αυτές.
Για μια τράπεζα, η υποχρέωση δεν εξαντλείται σε έναν αυτοματοποιημένο έλεγχο του ονόματος του αποστολέα και του παραλήπτη μιας πληρωμής. Χρειάζεται να εξετάζεται, όπου απαιτείται, ποιος ελέγχει μια εταιρεία, ποιος είναι ο πραγματικός δικαιούχος της, αν υπάρχουν ενδιάμεσες επιχειρήσεις και αν η συναλλαγή καταλήγει να εξυπηρετεί πρόσωπο ή οντότητα που υπόκειται σε απαγορεύσεις.
Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε ένα διεθνές δίκτυο ναυτιλιακών εταιρειών, όπου η ιδιοκτησία ενός πλοίου, η διαχείρισή του, η εμπορική δραστηριότητα και οι πληρωμές μπορεί να περνούν από διαφορετικές εταιρείες και δικαιοδοσίες. Εάν, για παράδειγμα, μια εταιρεία εμφανίζεται ως συμβαλλόμενος σε εμπορική συναλλαγή, αλλά στην πραγματικότητα ενεργεί για λογαριασμό προσώπου υπό κυρώσεις, η τράπεζα οφείλει να εξετάσει τα διαθέσιμα στοιχεία και να εφαρμόσει τις σχετικές απαγορεύσεις, εφόσον αυτές συντρέχουν.
Δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι κάθε συναλλαγή με ιρανική σύνδεση απαγορεύεται συλλήβδην. Η αξιολόγηση εξαρτάται από το είδος της συναλλαγής, τα εμπλεκόμενα πρόσωπα και τις συγκεκριμένες διατάξεις που εφαρμόζονται.
Οι νέες απαιτήσεις της EBA και η ευθύνη της διοίκησης
Σημαντικό ρόλο έχει πλέον και το πλαίσιο κατευθυντήριων γραμμών της Ευρωπαϊκής Αρχής Τραπεζών (EBA), οι οποίες εφαρμόζονται από τις 30 Δεκεμβρίου 2025. Οι κατευθυντήριες γραμμές EBA/GL/2024/14 αφορούν τις εσωτερικές πολιτικές, τις διαδικασίες και τους ελέγχους που πρέπει να διαθέτουν τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα για την εφαρμογή των ευρωπαϊκών και εθνικών περιοριστικών μέτρων. Οι EBA/GL/2024/15 εξειδικεύουν τις απαιτήσεις για παρόχους υπηρεσιών πληρωμών και κρυπτοστοιχείων κατά τη μεταφορά χρημάτων ή κρυπτοστοιχείων.
Η σημασία τους είναι ότι μεταφέρουν το βάρος από τον απλό έλεγχο μιας συναλλαγής στη συνολική οργάνωση της τράπεζας. Προβλέπουν διαδικασίες αξιολόγησης της έκθεσης σε κινδύνους κυρώσεων, σαφή κατανομή αρμοδιοτήτων, συμμετοχή της διοίκησης, συνεχή αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των ελέγχων και κατάλληλη εκπαίδευση του προσωπικού.
Με άλλα λόγια, δεν αρκεί μια τράπεζα να διαθέτει λογισμικό που εντοπίζει ονόματα από καταλόγους κυρώσεων. Πρέπει να μπορεί να αποδείξει ότι έχει οργανώσει κατάλληλα τη λειτουργία συμμόρφωσης, ότι εξετάζει τις ενδείξεις που εμφανίζονται και ότι επικαιροποιεί τους ελέγχους της όταν αλλάζουν οι κίνδυνοι. Η EBA επισημαίνει ότι οι ανεπαρκείς διαδικασίες εκθέτουν τα ιδρύματα σε νομικούς και reputational κινδύνους και μπορούν να υπονομεύσουν την αποτελεσματικότητα των ευρωπαϊκών κυρώσεων.
Από την εποπτεία στην έρευνα για ύποπτες συναλλαγές
Παράλληλα, ισχύουν οι υποχρεώσεις για την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Στην Ελλάδα, βασικό νομοθέτημα είναι ο Ν. 4557/2018, όπως έχει τροποποιηθεί. Οι τράπεζες οφείλουν να εφαρμόζουν διαδικασίες ταυτοποίησης και δέουσας επιμέλειας πελατών, να παρακολουθούν τις συναλλαγές τους με βάση τον κίνδυνο και να αναφέρουν ύποπτες δραστηριότητες στις αρμόδιες αρχές, όταν συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις. Η Αρχή Καταπολέμησης της Νομιμοποίησης Εσόδων από Εγκληματικές Δραστηριότητες έχει την αρμοδιότητα να διερευνά τις ύποπτες συναλλαγές, ενώ η Τράπεζα της Ελλάδος ασκεί εποπτικό ρόλο στα ιδρύματα που εμπίπτουν στις αρμοδιότητές της.
Τράπεζα της Ελλάδος
Επομένως, η έρευνα των αμερικανικών αρχών μπορεί να αποτελέσει αφορμή για πρόσθετη αξιολόγηση των στοιχείων από τις ελληνικές αρχές, εφόσον αυτά περιέλθουν σε γνώση τους και εμπίπτουν στις αρμοδιότητές τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι η κλήτευση ενεργοποιεί αυτομάτως συγκεκριμένη κύρωση από την Τράπεζα της Ελλάδος. Για να υπάρξει εποπτική ή άλλη νομική συνέπεια, απαιτείται εξέταση των πραγματικών περιστατικών και του εφαρμοστέου δικαίου.
Το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας
Το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών με ανακοίνωσή του δηλώνει πως έλαβε γνώση της ανακοίνωσης του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών για τις ενέργειες που πραγματοποιούνται στο πλαίσιο της επιχείρησης «Economic Outcast», με στόχο την αντιμετώπιση της παράκαμψης κυρώσεων και των παράνομων χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων που συνδέονται με το Ιράν.
Όπως επισημαίνεται, οι ελληνικές αρχές βρίσκονται σε στενή συνεργασία με τις αρμόδιες αρχές των ΗΠΑ και άλλων εταίρων, χαιρετίζοντας κάθε πρωτοβουλία που αποσκοπεί στη διασφάλιση της ακεραιότητας του διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος. Παράλληλα, η Ελλάδα εφαρμόζει τις ισχύουσες κυρώσεις και στηρίζει τις προσπάθειες για την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
Στο πλαίσιο αυτό, το υπουργείο τονίζει ότι αξιολογούνται όλες οι διαθέσιμες πληροφορίες και λαμβάνονται τα κατάλληλα μέτρα, σύμφωνα με τις προβλεπόμενες διαδικασίες και το ισχύον εθνικό, ενωσιακό και διεθνές δίκαιο.
Το ευρωπαϊκό ανάχωμα στις εξωεδαφικές αμερικανικές κυρώσεις
Υπάρχει, τέλος, μια κρίσιμη παράμετρος που διαφοροποιεί το ευρωπαϊκό πλαίσιο από την αμερικανική προσέγγιση: ο Κανονισμός (ΕΚ) 2271/96, γνωστός ως Blocking Statute. Σκοπός του είναι να προστατεύει ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και φυσικά πρόσωπα από τις επιπτώσεις της εξωεδαφικής εφαρμογής συγκεκριμένων νομοθεσιών τρίτων χωρών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται ορισμένες αμερικανικές κυρώσεις κατά του Ιράν.
Ο κανονισμός δεν ακυρώνει τις ευρωπαϊκές κυρώσεις κατά του Ιράν ούτε παρέχει στις τράπεζες γενική εξαίρεση από τις υποχρεώσεις τους. Αντίθετα, υπό τις προϋποθέσεις του, απαγορεύει σε ευρωπαϊκούς φορείς να συμμορφώνονται με ορισμένες ξένες νομοθεσίες που καλύπτονται από το παράρτημά του, ενώ προβλέπει συγκεκριμένους μηχανισμούς προστασίας. Έτσι, μια ευρωπαϊκή τράπεζα μπορεί να βρεθεί μπροστά σε σύνθετες νομικές υποχρεώσεις, ιδίως εάν έχει παράλληλη έκθεση στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα. Η εφαρμογή του Blocking Statute χρειάζεται εξέταση κατά περίπτωση και δεν συνεπάγεται ότι κάθε αμερικανικό αίτημα πληροφοριών απαγορεύεται.
Αυτή είναι η ουσία της υπόθεσης για το ελληνικό τραπεζικό σύστημα: οι ευρωπαϊκοί κανόνες υψώνουν πολλαπλά αναχώματα απέναντι στη χρηματοδότηση δραστηριοτήτων που υπόκεινται σε κυρώσεις — από τη δέσμευση κεφαλαίων και τον έλεγχο των πραγματικών δικαιούχων έως την εποπτεία των εσωτερικών διαδικασιών των τραπεζών. Ταυτόχρονα, διαχωρίζουν τις δεσμευτικές ευρωπαϊκές απαγορεύσεις από τις μονομερείς αμερικανικές κυρώσεις.
Το ερώτημα που μένει ανοικτό είναι εάν η αμερικανική έρευνα αφορά συναλλαγές που παραβίαζαν συγκεκριμένες ευρωπαϊκές απαγορεύσεις, εάν αναδεικνύει αδυναμίες στους ελέγχους της τράπεζας ή εάν πρόκειται πρωτίστως για αίτημα παροχής στοιχείων στο πλαίσιο αμερικανικής έρευνας. Μέχρι να γίνουν γνωστά περισσότερα στοιχεία, η κλήτευση δεν μπορεί να εκληφθεί ως απόδειξη παράβασης.