Τα νούμερα έμοιαζαν υπερβολικά καλά για να είναι αληθινά. Δεκάδες επενδυτικά κεφάλαια –και οι χρηματοοικονομικοί όμιλοι πίσω από αυτά– κατέγραφαν εντυπωσιακές αποδόσεις, οδηγώντας το τουρκικό χρηματιστήριο σε ιστορικά υψηλά επίπεδα. Ένας διαχειριστής κεφαλαίων, η Tera, είδε το βασικό της fund να εκτοξεύεται πάνω από 60.000% μέσα σε μόλις τρία χρόνια. Μια άλλη χρηματοοικονομική εταιρεία, η Destek Finans Faktoring, εξελίχθηκε στη δεύτερη μεγαλύτερη εισηγμένη εταιρεία της Τουρκίας μόλις 17 μήνες μετά την εισαγωγή της στο χρηματιστήριο, καθώς η μετοχή της σημείωσε άνοδο 7.000%.
Τώρα όμως η φούσκα έσκασε, υπογραμμίζει ο Economist.
Αρχικά, η Tera και αρκετές άλλες εταιρείες διαχείρισης κεφαλαίων απέτυχαν να πληρώσουν επενδυτές που ζητούσαν να αποσύρουν τα χρήματά τους. Στη συνέχεια ήρθαν στο φως στοιχεία για σχήματα που ένας αξιωματούχος χαρακτήρισε «τύπου Ponzi», τα οποία φέρεται να είχαν οργανώσει άλλες εταιρείες.
Ο βασικός δείκτης του τουρκικού χρηματιστηρίου υποχώρησε πάνω από 5% στις 16 Σεπτεμβρίου, ενώ μέσα σε μόλις δύο ημέρες το σκάνδαλο εξαφάνισε περίπου 30 δισ. δολάρια από την κεφαλαιοποίηση της αγοράς.
Εκκαθάριση 131 funds και εκατοντάδες χιλιάδες επενδυτές σε αναμονή
Για να περιορίσει τις επιπτώσεις, η τουρκική εποπτική αρχή κεφαλαιαγοράς προχώρησε στην εκκαθάριση 131 επενδυτικών κεφαλαίων. Τα funds αυτά εκτιμάται ότι διαχειρίζονταν συνολικά περιουσιακά στοιχεία περίπου 18 δισ. δολαρίων.
Τουλάχιστον 450.000 επενδυτές βρίσκονται πλέον αντιμέτωποι με μεγάλες απώλειες και μακρά αναμονή για να ανακτήσουν ό,τι απομείνει από τις επενδύσεις τους.
Ορισμένα από τα πρόσωπα που βρίσκονται πίσω από τα επίμαχα σχήματα ενδέχεται να αντιμετωπίσουν ποινικές διώξεις. Η τουρκική αστυνομία έχει ήδη συλλάβει δεκάδες στελέχη του χρηματοοικονομικού κλάδου, μεταξύ των οποίων και τον πρόεδρο της Tera, με την υποψία χειραγώγησης της αγοράς. Σε άλλες περιπτώσεις έχουν δεσμευτεί περιουσιακά στοιχεία.
Προειδοποιήσεις υπήρχαν εδώ και μήνες
Το σκάνδαλο δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Ήδη από πέρυσι ο υπουργός Οικονομικών της Τουρκίας Μεχμέτ Σιμσέκ είχε επισημάνει ενδείξεις προβλημάτων στη χρηματιστηριακή αγορά και είχε δεσμευτεί για αυστηρότερους κανόνες.
Παράλληλα, αυξάνονταν οι ενδείξεις ότι ορισμένα funds αγόραζαν μετοχές χαμηλής εμπορευσιμότητας, ακόμη και συμμετοχές σε δικές τους θυγατρικές, με στόχο να αυξήσουν τεχνητά τις αποτιμήσεις τους.
Όταν οι τιμές εκτοξεύονταν, τα funds μπορούσαν να εμφανίζουν μεγάλα κέρδη, προσελκύοντας νέους επενδυτές. Παράλληλα, μπορούσαν να χρησιμοποιούν τις ακριβότερες πλέον μετοχές ως εγγύηση για νέο δανεισμό και περαιτέρω αγορές.
Τον Ιούνιο, ο διεθνής πάροχος χρηματιστηριακών δεικτών MSCI προειδοποίησε ότι, εάν οι αρχές δεν λάβουν μέτρα, η Τουρκία κινδυνεύει να υποβαθμιστεί από αναδυόμενη αγορά (emerging market) σε μεθοριακή αγορά (frontier market).
Μια τέτοια εξέλιξη θα την έφερνε στην ίδια κατηγορία με πολύ μικρότερες οικονομίες, όπως η Τυνησία και η Ρουμανία.
Καθυστερημένη αντίδραση των αρχών
Παρά τα προειδοποιητικά σημάδια, οι αρχές αντέδρασαν με καθυστέρηση. Μόλις στα τέλη Αυγούστου το Συμβούλιο Κεφαλαιαγορών της Τουρκίας προσπάθησε να εμποδίσει τα funds να συγκεντρώνουν υπερβολικά μεγάλες θέσεις σε μεμονωμένες μετοχές.
Οι διαχειριστές κεφαλαίων έσπευσαν να συμμορφωθούν με τους νέους κανόνες, πουλώντας μέρος των συμμετοχών τους. Οι τιμές κατέρρευσαν και οι επενδυτές άρχισαν να αποχωρούν μαζικά.
Όμως τότε οι «έξοδοι κινδύνου» έκλεισαν.
Όσοι είχαν προειδοποιήσει για την κατάσταση υποστηρίζουν ότι αγνοήθηκαν. Πρώην αναπληρωτής επικεφαλής της τουρκικής αρχής για την καταπολέμηση οικονομικών εγκλημάτων δήλωσε ότι κρατήθηκε από την αστυνομία δύο φορές μετά τις καταγγελίες του για την Tera.
Η ίδια εταιρεία είχε επίσης απειλήσει με νομικές ενέργειες δημοσιογράφους και χρήστες κοινωνικών δικτύων που την κατηγορούσαν για παρατυπίες.
Η κυβέρνηση επιχειρεί να περιορίσει την κρίση
Ο Μεχμέτ Σιμσέκ προσπάθησε να καθησυχάσει τις αγορές, υποστηρίζοντας στις 18 Σεπτεμβρίου ότι η κρίση οφείλεται σε «μερικά σάπια μήλα» και έχει τεθεί υπό έλεγχο.
«Δεν υπάρχει συστημικός κίνδυνος», δήλωσε.
Οι ξένοι επενδυτές φαίνεται να συμμερίζονται αυτή την άποψη. «Δεν εξαπλώνεται στην ευρύτερη οικονομία», ανέφερε ο Βίκτορ Σάμπο, διαχειριστής χαρτοφυλακίου της Aberdeen.
Οι φόβοι για μαζική μετακίνηση επενδυτών προς το δολάριο δεν επιβεβαιώθηκαν. Αντί να στραφούν σε ξένο νόμισμα, πολλοί Τούρκοι επενδυτές που αποχώρησαν από το χρηματιστήριο φαίνεται να τοποθέτησαν τα κεφάλαιά τους σε λογαριασμούς καταθέσεων σε λίρες με υψηλά επιτόκια.
Πλήγμα στις φιλοδοξίες της Κωνσταντινούπολης ως χρηματοοικονομικού κέντρου
Παρά τις προσπάθειες περιορισμού της κρίσης, η εμπιστοσύνη στις τουρκικές χρηματοπιστωτικές αγορές έχει κλονιστεί.
Τα τελευταία χρόνια ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν προβάλλει τις προοπτικές της Κωνσταντινούπολης ως παγκόσμιου χρηματοοικονομικού κέντρου.
Η Τουρκία προσπαθούσε επίσης να προσελκύσει κεφάλαια που εγκαταλείπουν την περιοχή του Κόλπου μετά τις επιθέσεις με drones και πυραύλους του Ιράν.
Το σκάνδαλο των επενδυτικών funds αποτελεί σοβαρό πλήγμα για αυτές τις φιλοδοξίες.
«Οι ξένοι επενδυτές ήδη θεωρούσαν τις τουρκικές μετοχές μια αγορά τύπου “Άγριας Δύσης”», δήλωσε ο Τίμοθι Ας της RBC BlueBay Asset Management. «Γιατί να έχει κάποιος εμπιστοσύνη στο ρυθμιστικό περιβάλλον μετά από όλα αυτά;»
Αναλυτές υποστηρίζουν ότι δεν αρκούν οι συλλήψεις προβληματικών διαχειριστών. Η Τουρκία θα πρέπει να διερευνήσει γιατί οι εποπτικές αρχές καθυστέρησαν να δράσουν και αν υπήρξε πολιτική προστασία προς ορισμένες εταιρείες.
Η κρίση ως σύμπτωμα βαθύτερου προβλήματος
Το σκάνδαλο αντανακλά ένα ευρύτερο πρόβλημα της τουρκικής οικονομίας.
Οι απλοί πολίτες αναζητούν εδώ και χρόνια τρόπους προστασίας από τον εκρηκτικό πληθωρισμό. Ο πληθωρισμός ξεπέρασε το 80% το 2022 και παραμένει περίπου στο 30% ετησίως.
Η υπόσχεση υψηλών αποδόσεων οδήγησε πολλούς επενδυτές, ακόμη και χωρίς προηγούμενη εμπειρία, στις μετοχές και ιδιαίτερα σε εξαιρετικά ευμετάβλητους τίτλους.
Το μάθημα ήταν οδυνηρό: στην Τουρκία οι τιμές καταναλωτή μπορεί να ανεβαίνουν διαρκώς, όμως οι χρηματιστηριακές τιμές μπορούν επίσης να κινηθούν προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Και όταν μια μετοχή αυξάνεται κατά 7.000%, αυτό δεν είναι πάντα λόγος πανηγυρισμού – μπορεί να αποτελεί και λόγο ανησυχίας, καταλήγει ο Economist.
Διαβάστε ακόμη
«Κόκκινος συναγερμός» για το ντίζελ στην Ευρώπη
Treasuries: Σε νέα πολυετή υψηλά οι αποδόσεις – Πάνω από το φράγμα του 5,5% το 30ετές
Μπιλ Γκέιτς: Η AI μπορεί να προκαλέσει τον θάνατο δισεκατομμυρίων ανθρώπων – «Χρειάζονται έλεγχοι»
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφθείτε το Πρώτο ΘΕΜΑ