Παράπλευρες συνέπειες

Η Ευρωπαική Ένωση δεν “συμμετέχει” στον πόλεμο στην Ουκρανία μόνο μέσα από τα μέτρα που λαμβάνει μετά την επίθεση και, για να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, τη βοήθεια που προσφέρει στην αμυνόμενη χώρα. Συνδιαμορφώνει και υφίσταται αλλαγές και εξελίξεις, κυρίως αλλά όχι μόνο στο οικονομικό πεδίο, που φέρνει μαζί του ένα τέτοιας σημασίας γεγονός.

Τέσσερις θεωρώ τις κύριες, και πιο διαρκείς, συνέπειες.

Η πρώτη, και πιο άμεσα συνδεόμενη με το ίδιο το γεγονός του πολέμου, έχει να κάνει με την (αναγκαστική) ενίσχυση τομέων πολιτικής που ως τώρα δεν ανήκαν στις βασικές προτεραιότητες, σχεδόν ούτε καν στο πεδίο ευθύνης, της Ένωσης: άμυνα και φύλαξη συνόρων όχι από μετανάστες αλλά από πιθανούς επιτιθέμενους. Η εγγύτητα της επίθεσης της Ρωσίας στα σύνορα της Ένωσης, ο μη αποτρεπτικός, όπως αποδεικνύεται, ρόλος του ΝΑΤΟ, ο μάλλον θεωρητικός χαρακτήρας της υφιστάμενης στις Συνθήκες ρήτρας “βοήθειας σε περίπτωση επίθεσης”, η ανάγκη εξισορρόπησης, αλλά και περιχαράκωσης, της εμπλοκής των ΗΠΑ, καθώς και δυο κοσμογονικές αποφάσεις τις οποίες ήδη προκάλεσε το ξέσπασμα του πολέμου -η παροχή όπλων από την Ένωση στην Ουκρανία και ο επανεξοπλισμός της Γερμανίας- όλα αυτά ωθούν στο να δοθεί άλλη σημασία, και να επενδυθεί πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια και πόροι, στο στρατιωτικό-επιχειρησιακό-αμυντικό σκέλος. Ενισχυμένη συνεργασία μεταξύ ορισμένων κρατών ή δημιουργία κοινών για όλη την Ένωση θεσμών και μηχανισμών είναι το (μεγάλο) ερώτημα που μένει ν’ απαντηθεί.

Η δεύτερη συνέπεια συνδέεται κυρίως με μια υφιστάμενη εξάρτηση από τη Ρωσία και την αντίστοιχη ανάγκη απεξάρτησης, στο μέσο και μακρύ χρόνο: ο λόγος βέβαια για το ενεργειακό μέτωπο. Παρά τις διαφορές στην εξάρτηση των χωρών της Ένωσης -σχεδόν απόλυτη για χώρες σαν την Αυστρία και τη Βουλγαρία, καθοριστική για χώρες όπως η Γερμανία, μέτρια για χώρες όπως για η Ιταλία και η Ελλάδα, σχεδόν ανύπαρκτη για τις ιβηρικές ή την Κροατία- κοινές αποφάσεις έχουν ήδη ληφθεί και ένα γενικό χρονοδιάγραμμα απεξάρτησης -κατά τα 2/3 ως το τέλος της παρούσας χρονιάς, πλήρης ως το 2030- έχει χαραχθεί. Η Λιθουανία και οι βαλτικές χώρες δείχνουν το δρόμο, η Γαλλία (μόνο στην περίπτωση που επανεκλεγεί ο Μακρόν) μοιάζει διατεθειμένη να αναλάβει την πολιτική ηγεσία, η Πολωνία σπρώχνει τους ανατολικοευρωπαίους και οι τρεις που, σήμερα, σχετικά αμύνονται (Γερμανία, Αυστρία, Ουγγαρία), πολύ δύσκολα, εκτός Ουγγαρίας, θα φτάσουν στο βέτο. Κοινά σχέδια ή σώζων εαυτόν σωθήτω είναι εδώ αυτό που πραγματικά διακυβεύεται.

Η ενίσχυση των κοινών σχεδίων και σε άλλους τομείς είναι η τρίτη πιθανή, αλλά όχι δεδομένη, συνέπεια. Το μέτωπο της οικονομίας και της ανάπτυξης έρχεται πρώτο στο μυαλό -μια πρόσφατη κοινή πρωτοβουλία χωρών που ως χτες τα πάντα χώριζαν, Ισπανίας και Ολλανδίας, σχετικά με “ισορροπημένες” αλλαγές στο Δημοσιονομικό Σύμφωνο, φανερώνει την κινητικότητα αλλά και τις μετακινήσεις που έφερε ο πόλεμος-, δεν είναι όμως το μόνο. Αθλητισμός (με επανασχεδιασμό των μεγάλων διοργανώσεων), πολιτισμός, μεταφορές και συγκοινωνίες, εποπτεία αγορών είναι κάποιοι άλλοι τομείς με δυναμική κοινής προσέγγισης.

Τέλος, και είναι ίσως η αλλαγή που περισσότερο έχει αποκρυσταλλωθεί, ο πόλεμος “έσπασε” δυο εσωτερικά μπλοκ εντός της Ένωσης: πρόκειται για τους “φειδωλούς” ή “χανσεάτες”, που εμπόδιζαν “ανοίγματα” στην οικονομική πολιτική και, κυρίως, για την “ομάδα του Βίζεγκραντ”, που εμπόδιζε λίγο-πολύ τα πάντα. Οι “φειδωλοί” είδαν, ήδη πριν από τον πόλεμο, τη Γερμανία να αλλάζει στάση, ενώ ο πόλεμος -και μια νέα κυβέρνηση υπό τον ίδιο Πρωθυπουργό- φαίνεται να έχουν επηρεάσει σημαντικά και την Ολλανδία, έτσι ώστε οι -στα χαρτιά σοσιαλδημοκράτες- Σκανδιναβοί να μην αρκούν, αλλά ίσως και να μη θέλουν πια, να μπλοκάρουν την ακόμα μεγαλύτερη χαλάρωση της λιτότητας.

Το δε μέτωπο των χωρών του Βίζεγκραντ, αντικειμενικά διαλύθηκε από τη στιγμή που η Πολωνία “βγήκε μπροστά” στον πόλεμο και στην υποδοχή των προσφύγων, βρίσκοντας συγχρόνως την ευκαιρία να της συγχωρηθούν πολλά, με πρώτο το Κράτος Δικαίου. Η επίσκεψη των 3 Πρωθυπουργών -Πολωνίας, Τσεχίας, Σλοβενίας- στο Κίεβο προσέφερε και τη συμβολική εικόνα του τέλους. Η Ουγγαρία του Όρμπαν έμεινε μόνη της -αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έπαψε να μπορεί να κάνει (πολύ) κακό.