Κάτω από τη φαινομενικά άγονη επιφάνεια της Σαχάρας κρύβεται ένας από τους μεγαλύτερους υπόγειους υδάτινους θησαυρούς του πλανήτη. Δεν πρόκειται για μια απέραντη υπόγεια θάλασσα, όπως συχνά παρουσιάζεται, αλλά για τεράστιες ποσότητες νερού αποθηκευμένες μέσα σε πορώδη πετρώματα και υδροφόρους ορίζοντες, οι οποίοι δημιουργήθηκαν όταν η έρημος είχε εντελώς διαφορετικό κλίμα. Το νερό αυτό, που σε ορισμένες περιπτώσεις παραμένει εγκλωβισμένο για σχεδόν ένα εκατομμύριο χρόνια, αποτελεί σήμερα έναν πολύτιμο αλλά πεπερασμένο φυσικό πόρο, η διαχείριση του οποίου αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Δεν υπάρχει υπόγειος ωκεανός κάτω από τη Σαχάρα
Η συχνή αναφορά σε «νερό όσο ένας ωκεανός» αποτυπώνει μόνο το εντυπωσιακό μέγεθος των αποθεμάτων και όχι τη γεωλογική πραγματικότητα. Κάτω από τη Σαχάρα δεν εκτείνεται μια ενιαία υπόγεια λίμνη ή θάλασσα, αλλά ένα σύνολο διαφορετικών υδροφόρων οριζόντων, όπου το νερό βρίσκεται αποθηκευμένο στους πόρους και στις ρωγμές των πετρωμάτων.
Η έρημος καλύπτει πολλά ανεξάρτητα υπόγεια συστήματα, τα οποία διαφέρουν ως προς τη δομή, το βάθος και τη σύστασή τους. Αν και ο συνολικός όγκος του νερού είναι εξαιρετικά μεγάλος, παραμένει σημαντικά μικρότερος από εκείνον των ωκεανών της Γης.
Οι επιστήμονες έχουν διαπιστώσει ότι η ηλικία του νερού ποικίλλει σημαντικά. Ανάλογα με την περιοχή και το βάθος, ορισμένα αποθέματα ανατροφοδοτήθηκαν πριν από δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, ενώ σε τμήματα του Νουβιανού Υδροφόρου Ορίζοντα το νερό εκτιμάται ότι βρίσκεται εγκλωβισμένο εδώ και σχεδόν ένα εκατομμύριο χρόνια.
Τα μεγαλύτερα υπόγεια αποθέματα της Αφρικής
Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2012 στο περιοδικό Environmental Research Letters υπολόγισε ότι η Αφρική διαθέτει περίπου 660.000 κυβικά χιλιόμετρα υπόγειου νερού. Η έρευνα, με επικεφαλής τον Άλαν ΜακΝτόναλντ του Βρετανικού Γεωλογικού Ινστιτούτου, κατέδειξε ότι οι μεγαλύτερες συγκεντρώσεις εντοπίζονται κάτω από τη Λιβύη, την Αλγερία, την Αίγυπτο και το Σουδάν.
Η εκτίμηση αυτή αφορά το συνολικό υπόγειο νερό της αφρικανικής ηπείρου και όχι αποκλειστικά τη Σαχάρα. Επιπλέον, αποτυπώνει την ποσότητα νερού που υπάρχει στο υπέδαφος και όχι εκείνη που μπορεί να αξιοποιηθεί πρακτικά μέσω γεωτρήσεων. Η διάκριση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς η ύπαρξη μεγάλων αποθεμάτων δεν σημαίνει ότι αυτά είναι εύκολα προσβάσιμα ή οικονομικά εκμεταλλεύσιμα.
Το σημαντικότερο από αυτά τα συστήματα είναι το Νουβιανό Σύστημα Ψαμμιτών, το οποίο εκτείνεται κάτω από το Τσαντ, την Αίγυπτο, τη Λιβύη και το Σουδάν, καλύπτοντας περίπου δύο εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα. Ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας (IAEA) το χαρακτηρίζει ως το μεγαλύτερο γνωστό σύστημα αρχαίου υπόγειου νερού στον κόσμο.
Στο δυτικό τμήμα της ερήμου αναπτύσσεται το Σύστημα Υδροφόρου Ορίζοντα Βορειοδυτικής Σαχάρας, που εκτείνεται σε Αλγερία, Τυνησία και Λιβύη, ενώ αντίστοιχα μεγάλα υπόγεια αποθέματα εντοπίζονται και σε άλλες περιοχές της κεντρικής και δυτικής Σαχάρας. Ωστόσο, οι γεωλογικοί χάρτες συχνά απλουστεύουν την πραγματικότητα, καθώς κάθε σύστημα παρουσιάζει διαφορετικό βάθος, πάχος, αλατότητα και διαπερατότητα.
Πώς αποθηκεύεται το νερό στα πετρώματα
Το νερό των υδροφόρων οριζόντων δεν βρίσκεται συγκεντρωμένο σε υπόγειες λίμνες, αλλά καταλαμβάνει τους μικροσκοπικούς πόρους και τις ρωγμές των πετρωμάτων, λειτουργώντας με τρόπο αντίστοιχο με εκείνον ενός σφουγγαριού που συγκρατεί νερό.
Ο ψαμμίτης διαθέτει κενά ανάμεσα στους κόκκους της άμμου, επιτρέποντας στο νερό να κυκλοφορεί και να καταλήγει στις γεωτρήσεις. Η πορώδης δομή ενός πετρώματος καθορίζει τον διαθέσιμο χώρο αποθήκευσης, ενώ η διαπερατότητα δείχνει πόσο εύκολα μπορεί να κινηθεί το νερό στο εσωτερικό του.
Έτσι, ένα παχύ στρώμα πετρώματος μπορεί να αποθηκεύει τεράστιες ποσότητες νερού, χωρίς όμως να το αποδίδει γρήγορα. Παράλληλα, πηλώδη ή σχιστολιθικά στρώματα μπορούν να παγιδεύσουν το νερό υπό πίεση, ενώ τα γεωλογικά ρήγματα λειτουργούν άλλοτε ως φυσικοί αγωγοί και άλλοτε ως εμπόδια στη ροή.
Για τον λόγο αυτό, η συνολική ποσότητα νερού δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε αξιοποιήσιμα αποθέματα. Η ομάδα του Άλαν ΜακΝτόναλντ διαπίστωσε ότι οι γεωτρήσεις υψηλής απόδοσης είναι πολύ λιγότερες από όσες θα υπέθετε κανείς με βάση τον συνολικό όγκο νερού, καθώς σε πολλές περιπτώσεις αυτό βρίσκεται σε μεγάλο βάθος, είναι αλμυρό ή απαιτεί υπερβολικά υψηλό κόστος άντλησης.
Όταν η Σαχάρα ήταν καταπράσινη
Η σημερινή εικόνα της Σαχάρας δεν αντικατοπτρίζει το γεωλογικό της παρελθόν. Η Βόρεια Αφρική έχει γνωρίσει επανειλημμένα περιόδους έντονης υγρασίας και ξηρασίας, εξαιτίας μεταβολών στην τροχιά της Γης που ενίσχυαν κατά διαστήματα τον αφρικανικό μουσώνα και μετέφεραν τη ζώνη των βροχοπτώσεων βορειότερα.
Κατά τις υγρές αυτές περιόδους, μεγάλα ποτάμια διέσχιζαν την έρημο και τεράστιες ποσότητες νερού απορροφούνταν από τα πορώδη στρώματα ψαμμίτη. Έρευνα του 2015 στο Nature Communications αποκάλυψε, μέσω δορυφορικών δεδομένων, ένα θαμμένο ποτάμιο δίκτυο μήκους 520 χιλιομέτρων στη δυτική Σαχάρα, το οποίο παρέμενε ενεργό σε διαφορετικές υγρές φάσεις κατά τα τελευταία 245.000 χρόνια.
Η πιο πρόσφατη Υγρή Περίοδος της Αφρικής εκτείνεται χρονικά από περίπου 14.700 έως 5.500 χρόνια πριν, όταν η περιοχή φιλοξενούσε λίμνες, ποτάμια, δάση, άγρια πανίδα αλλά και ανθρώπινους οικισμούς σε περιοχές που σήμερα αποτελούν άνυδρη έρημο.
Πώς προσδιορίζεται η ηλικία του υπόγειου νερού
Η ηλικία του υπόγειου νερού αντιστοιχεί στον χρόνο που έχει περάσει από τη στιγμή που το νερό της βροχής εισχώρησε στο υπέδαφος. Για να υπολογίσουν αυτή την ηλικία, οι υδρογεωλόγοι χρησιμοποιούν χημικούς δείκτες και ραδιενεργά ισότοπα με γνωστή ημιζωή.
Ο ραδιενεργός άνθρακας χρησιμοποιείται για νερά ηλικίας δεκάδων χιλιάδων ετών, ενώ για ακόμη παλαιότερα δείγματα αξιοποιούνται ισότοπα όπως το κρυπτόν-81 και το χλώριο-36. Οι αναλύσεις έχουν δείξει ότι σε ορισμένες περιοχές του Νουβιανού Υδροφόρου το νερό παραμένει απομονωμένο κάτω από τη Σαχάρα έως και ένα εκατομμύριο χρόνια.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι όλο το νερό του συστήματος έχει την ίδια ηλικία. Οι υπόγειες ροές μεταβάλλονται, διαφορετικές μάζες νερού αναμειγνύονται μεταξύ τους και σε ορισμένες περιοχές εξακολουθεί να υπάρχει περιορισμένη σύγχρονη ανατροφοδότηση.
Ένας ανεκτίμητος αλλά μη ανανεώσιμος πόρος
Το αρχαίο υπόγειο νερό της Σαχάρας δεν ανανεώνεται σε ανθρώπινη χρονική κλίμακα. Στις περισσότερες περιοχές του εσωτερικού της ερήμου οι σημερινές βροχοπτώσεις είναι τόσο περιορισμένες ώστε δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τις ποσότητες που αντλούνται. Έτσι, η αξιοποίησή του προσομοιάζει περισσότερο με εξόρυξη ενός πεπερασμένου φυσικού πόρου παρά με χρήση ενός ανανεώσιμου αποθέματος.
Ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας προειδοποιεί ότι η αυξανόμενη ζήτηση νερού και η εξάντληση άλλων διαθέσιμων πηγών ασκούν ολοένα μεγαλύτερη πίεση στο Νουβιανό σύστημα. Για τον λόγο αυτό, το Τσαντ, η Αίγυπτος, η Λιβύη και το Σουδάν έχουν υιοθετήσει κοινό πλαίσιο διαχείρισης, αναγνωρίζοντας ότι η υπεράντληση σε μία χώρα μπορεί να επηρεάσει τα αποθέματα των υπολοίπων.
Ακόμη και ένα τόσο εκτεταμένο υπόγειο σύστημα δεν είναι ανεξάντλητο. Η συνεχής άντληση μπορεί να προκαλέσει τοπική πτώση της στάθμης, να αυξήσει το ενεργειακό κόστος εξόρυξης, να οδηγήσει στην εγκατάλειψη ρηχών γεωτρήσεων και να επιβαρύνει την ποιότητα του νερού. Το μεγάλο ζητούμενο για τις επόμενες δεκαετίες είναι πόσο από αυτόν τον αρχαίο υδάτινο θησαυρό μπορεί να αξιοποιηθεί χωρίς να στερηθούν οι επόμενες γενιές έναν πόρο που χρειάστηκε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια για να δημιουργηθεί.
Διαβάστε ακόμη
Ο «κόκκινος χρυσός» της Ελλάδας: Το κόκκινο κοράλλι, η μαύρη αγορά και οι Ιταλοί
Το σανατόριο που γίνεται ξενοδοχείο
Χωροταξικό ΑΠΕ: Μικρές υποχωρήσεις, μεγάλοι «κόφτες» για τα αιολικά
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφθείτε το Πρώτο ΘΕΜΑ
Σχολίασε εδώ
Για να σχολιάσεις, χρησιμοποίησε ένα ψευδώνυμο.