Το αποκαλούν «Fonzi»: ένα χρηματοοικονομικό σκάνδαλο πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων που κατέστρεψε τις αποταμιεύσεις μισού εκατομμυρίου Τούρκων, εξόργισε τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και συγκλόνισε την κυβέρνησή του.
Ο «Fonzie» ή «The Fonz» ήταν επίσης ο κύριος χαρακτήρας με το δερμάτινο μπουφάν της αμερικανικής κωμικής σειράς της δεκαετίας του ‘70 «Happy Days». Όμως, δεν υπάρχει τίποτα ευχάριστο στο σκάσιμο της φούσκας «Fonzi» της Τουρκίας.
Αντίθετα, πρόκειται για μια κρίση επενδυτικού ταμείου ύψους 20 δισ. δολαρίων, το όνομα της οποίας αποτελεί συνδυασμό της τουρκικής λέξης για το «ταμείο» και μιας αναφοράς στα συστήματα Πόνζι.
Το σκάνδαλο έχει κλονίσει την εμπιστοσύνη στην ήδη ταλαιπωρημένη οικονομία της Τουρκίας, ύψους 1,8 τρισ. δολαρίων, ακόμη και την ώρα που η Άγκυρα θεωρείται από τους συμμάχους του ΝΑΤΟ ως ένα ολοένα και πιο σημαντικό προπύργιο ενάντια στην αστάθεια της Μέσης Ανατολής και τον ρωσικό ρεβανσισμό. Πάνω από 455.000 ιδιώτες επενδυτές, οι οποίοι παρασύρθηκαν σε επενδυτικά κεφάλαια με την υπόσχεση αποδόσεων 1.000%, κινδυνεύουν να χάσουν τις αποταμιεύσεις τους.
Το πιο σημαντικό από όλα, και σε αντίθεση με άλλα σκάνδαλα όπως η απάτη του Μπέρνι Μέιντοφ, η κρίση «Fonzi» στην Τουρκία φέρεται να φτάνει μέχρι τα ανώτατα κλιμάκια της κυβέρνησης.
Για τους επικριτές, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων εντός της κυβέρνησης, αυτό αποτελεί σύμπτωμα ενός συστήματος νεποτισμού που έχει διαλύσει τους τουρκικούς θεσμούς μετά από 24 χρόνια όλο και πιο συγκεντρωτικής διακυβέρνησης, ακριβώς τη στιγμή που έχουν έρθει στο προσκήνιο ερωτήματα σχετικά με την πολιτική διαδοχή του Ερντογάν.
Μια πρώτη γεύση του σκανδάλου δόθηκε μήνες πριν αυτό εκραγεί, όταν μια βουλευτής της αντιπολίτευσης έθεσε μια ευθεία ερώτηση στο τουρκικό κοινοβούλιο.
Οι κεφαλαιαγορές της Τουρκίας έχουν μετατραπεί σε «βάλτο», δήλωσε η Αϊγιούτσε Τούρκες Τας, προσθέτοντας ότι οι επενδυτές εξαπατούνται μέσω «τεχνικών συγκέντρωσης κεφαλαίων, συναλλαγών και χειραγώγησης». Ακόμη και ο υπουργός Οικονομικών της Τουρκίας είχε εκδώσει παρόμοια προειδοποίηση.
Σχεδόν ένα χρόνο αργότερα, ο κατάλογος των προσωπικοτήτων του κατεστημένου που έχουν εμπλακεί στο σκάνδαλο μεγαλώνει σχεδόν καθημερινά.
Ο εξοργισμένος Ερντογάν δήλωσε ότι η κρίση αντιμετωπίζεται «με ακρίβεια χειρουργού». Ωστόσο, τα στελέχη του κόμματος και οι σύμμαχοί του έχουν κλονιστεί βαθιά. Μια ισλαμιστική ομάδα, που συνήθως υποστηρίζει το κόμμα, εξαπέλυσε σφοδρή κριτική, αναφέροντας ότι η κρίση Fonzi «δεν ήταν ατύχημα», αλλά αποτέλεσμα «συνεργίας και ευνοιοκρατίας».
Ουσιαστικά, τα αμοιβαία κεφάλαια Fonzi δημιούργησαν συγκεντρωμένες θέσεις σε συνδεδεμένες εταιρείες, ανεβάζοντας τις τιμές των μετοχών τους και φουσκώνοντας τις καθαρές αξίες ενεργητικού των ίδιων των αμοιβαίων κεφαλαίων. Οι θεαματικές αποδόσεις προσέλκυσαν νέους επενδυτές, παρέχοντας φρέσκα κεφάλαια στα αμοιβαία κεφάλαια για την αγορά των ίδιων ή συναφών μετοχών. Μερικές φορές γίνονταν επίσης εκδόσεις εταιρικών ομολόγων, σύμφωνα με αναλυτές, τα οποία χρησιμοποιούνταν για την αγορά περισσότερων μετοχών ή την εξόφληση επενδυτών.
Aκόμα και οι διεθνείς επενδυτές σήμαναν συναγερμό. Όπως αναφέρουν οι Financial Times, τον Ιούνιο η MSCI προειδοποίησε ότι η «συντονισμένη συμπεριφορά στις συναλλαγές» ενδέχεται να στρεβλώνει τις τιμές της χρηματιστηριακής αγοράς. Οι έμπειροι Τούρκοι επενδυτές παρακολουθούσαν το φαινόμενο να εκτυλίσσεται μπροστά στα μάτια τους.
Οι τουρκικές αρχές πρέπει τώρα να αντιμετωπίσουν το ζήτημα του πώς θα περιορίσουν το χάος. Στις 17 Σεπτεμβρίου, την επομένη της κατάρρευσης της αγοράς, η Επιτροπή Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας της χώρας αντέδρασε με μια συντονισμένη σειρά έκτακτων μέτρων που περιελάμβαναν το πάγωμα των συναλλαγών, την εκκαθάριση 131 αμοιβαίων κεφαλαίων με συνολικά περιουσιακά στοιχεία 20 δισ. δολαρίων, καθώς και αύξηση της ρευστότητας της λίρας από την κεντρική τράπεζα.
Με την οικονομική κατάσταση να έχει ηρεμήσει, ο Ερντογάν μίλησε για πρώτη φορά δημόσια για τα γεγονότα μία εβδομάδα αργότερα. Στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη, δήλωσε ότι η οικονομία της Τουρκίας ήταν «ισχυρή» και ότι όποιος «εμπλέκεται σε χειραγωγικά σχέδια» θα λογοδοτήσει.
Στην πατρίδα του, ωστόσο, η υπόθεση συνεχίζει να εξελίσσεται, με δύο κεντρικά ερωτήματα να παραμένουν μέχρι στιγμής αναπάντητα. Γιατί οι αρχές, που γνώριζαν για την προφανή χειραγώγηση των τιμών των μετοχών, επέτρεψαν στη φούσκα να διογκώνεται για τόσο καιρό; Και αν υπήρξε συμπαιγνία, πόσο ψηλά έφτασε;
Η απάτη και οι κερδοσκοπικές φούσκες είναι τόσο παλιές όσο και η ίδια η χρηματοοικονομική. Η «Φούσκα της Νότιας Θάλασσας» του 1720, ένα από τα πιο διαβόητα συστήματα Πόνζι στην ιστορία, έσκασε μόλις λίγους μήνες αφότου το βρετανικό κοινοβούλιο ψήφισε τον λεγόμενο «Νόμο για τις Φούσκες» (Bubble Act).
«Η αρχική έννοια της λέξης “φούσκα” είναι η απάτη», τόνισε ο Έντουαρντ Τσάνσελορ, συγγραφέας του βιβλίου Devil Take the Hindmost, μιας ιστορίας της χρηματοοικονομικής κερδοσκοπίας. «Επιπλέον, ένα από τα κοινά χαρακτηριστικά των μεγάλων φουσκών είναι ότι δημιουργούνται με κάποιο βαθμό υποστήριξης από την κυβερνώσα τάξη. Όταν σκάσουν, ακολουθούν πάντα πολιτικές αντιδράσεις και αντίποινα».
Αυτό φαίνεται να ισχύει και για την Τουρκία. Ο Ερντογάν έχει ορκιστεί ότι θα πέσουν κεφάλια. «Όσοι αποκόμισαν παράνομα και εξωφρενικά κέρδη» θα κληθούν να λογοδοτήσουν ενώπιον των δικαστηρίων, δήλωσε με αυστηρό ύφος σε συνεδρίαση του ΑΚΡ στις 21 Οκτωβρίου. «Δεν προστατεύουμε όσους αδικούν τον λαό μας».
Εν τω μεταξύ, η κυβέρνηση έχει κανονίσει πληρωμές έως και 1 εκατ. τουρκικών λιρών σε κάθε θιγόμενο επενδυτή ανά αμοιβαίο κεφάλαιο και έχει δημιουργήσει έναν «λογαριασμό μετάνοιας», στον οποίο όσοι πραγματοποίησαν έκτακτα κέρδη μπορούν να επιστρέψουν εθελοντικά τα κέρδη τους. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι το σύστημα αυτό στερείται διαφάνειας και θα μπορούσε να επιτρέψει τόσο στους ενόχους όσο και στην κυβέρνηση να «σκεπάσουν» το ζήτημα.
Οι οικονομικές επιπτώσεις του σκανδάλου ενδέχεται να είναι πιο δύσκολο να αγνοηθούν. Η τουρκική οικονομία, που παλεύει με πληθωρισμό γύρω στο 30% και εξοντωτικά κόστη δανεισμού άνω του 40%, χρειάζεται κεφάλαια ακριβώς τη στιγμή που τα υψηλότερα παγκόσμια επιτόκια κινδυνεύουν να τα κάνουν πιο σπάνια.
Η κρίση μπορεί όμως να έχει και μια θετική πλευρά. Μια ριζική ρυθμιστική αναδιάρθρωση θα μπορούσε να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη και να αναζωογονήσει τα συχνά διαφημιζόμενα σχέδια για τη μετατροπή της Κωνσταντινούπολης σε διεθνές χρηματοοικονομικό κέντρο.
Ωστόσο, αυτό αποτελεί μικρή παρηγοριά για τους σχεδόν μισό εκατομμύριο Τούρκους και τις οικογένειές τους που επηρεάστηκαν άμεσα από το σκάνδαλο.
Αυτό ακριβώς το ζήτημα τέθηκε πριν από 10 μήνες στο κοινοβούλιο από την βουλευτή της αντιπολίτευσης, η οποία είχε υποβάλει μια δεύτερη εύστοχη ερώτηση. «Αν οι αρχές διέθεταν αυτές τις πληροφορίες, γιατί δεν ενήργησαν εγκαίρως;», ρώτησε η Τούρκες Τας. «Δεν αποτελεί αυτό συνενοχή, συγκάλυψη εγκλήματος;», διερωτήθηκε.
Σχολίασε εδώ
Για να σχολιάσεις, χρησιμοποίησε ένα ψευδώνυμο.