Καθώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή συμπληρώνει περίπου 1,5 μήνα, οι συνέπειες αυτού έχουν ήδη αρχίσει να περνούν στην πραγματική οικονομία: Αυξήσεις στις τιμές της ενέργειας, των λιπασμάτων και τελικά των τροφίμων, κάνουν το «καλάθι» ασήκωτο για τον καταναλωτή, αφού η αγοραστική δύναμη συρρικνώνεται λόγω των ανατιμήσεων.
Σε συνέντευξή του στο newmoney, ο Δρ. Στέφανος Φωτίου, Διευθυντής του Γραφείου Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης του FAO του ΟΗΕ και Διευθυντής του Κόμβου Συντονισμού των Συστημάτων Τροφίμων του ΟΗΕ (UN Food Systems Coordination Hub), εξηγεί σε πόσο χρονικό διάστημα αποτυπώνονται οι συνέπειες του πολέμου στην παραγωγή, στο ράφι, τις βασικές δομικές αδυναμίες που παραμένουν μετά την εμπειρία της Ουκρανίας, αλλά και τα βήματα που πρέπει να γίνουν για έναν βιώσιμο πρωτογενή τομέα, που θα συμβάλλει στην επισιτιστική ασφάλεια της Ευρώπης και τελικά της χώρας.
Ακολουθεί η συνέντευξη στο newmoney:
-Οι επιπτώσεις του πολέμου στη Μέση Ανατολή έχουν αρχίσει ήδη να περνούν στην πραγματική οικονομία. Υπάρχουν εκτιμήσεις ανάλογα και με τα σενάρια για τη διάρκεια του πολέμου, για το αν θα υπάρξουν σοβαρές ελλείψεις σε τρόφιμα;
Σ. Φ: «Σε αυτή τη φάση δεν βλέπουμε πραγματικές ελλείψεις τροφίμων σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν έχουμε πρόβλημα. Ο FAO προειδοποιεί ότι μια παρατεταμένη διακοπή στο Στενό του Ορμούζ θα μπορούσε να οδηγήσει σε παγκόσμια επισιτιστική «καταστροφή».
Σε ότι αφορά σενάρια, η εμπειρία και η ανάλυση του FAO δείχνουν ξεκάθαρα ότι οι επισιτιστικές κρίσεις δεν ξεκινούν από τα τρόφιμα, αλλά από την ενέργεια και εξελίσσονται σε διακριτά στάδια στον χρόνο. Στην αρχική φάση, από την πρώτη ημέρα μιας γεωπολιτικής κρίσης, διαταράσσονται οι ροές πετρελαίου και φυσικού αερίου, προκαλώντας άμεσο σοκ στις τιμές ενέργειας. Μέσα στις πρώτες 30 ημέρες, αυτό μεταφράζεται σε αύξηση του κόστους καυσίμων και μεταφορών, επιβαρύνοντας άμεσα το λειτουργικό κόστος των αγροτικών εκμεταλλεύσεων. Στη συνέχεια, περίπου μετά τον πρώτο μήνα, εμφανίζεται το λεγόμενο “σοκ λιπασμάτων”, οδηγώντας σε σημαντικές αυξήσεις τιμών και μείωση της χρήσης τους από τους παραγωγούς.
Οι επιπτώσεις στην παραγωγή γίνονται ορατές σε ορίζοντα 2 έως 12 μηνών, με χαμηλότερες αποδόσεις και προσαρμογές στις καλλιέργειες, που περιορίζουν τη συνολική προσφορά τροφίμων. Τελικά, σε ένα χρονικό παράθυρο περίπου 6 έως 12 μηνών από την έναρξη της κρίσης, αυτές οι πιέσεις μεταφέρονται πλήρως στις τιμές των τροφίμων και στους καταναλωτές. Με άλλα λόγια, αυτό που βλέπουμε σήμερα στις τιμές είναι αποτέλεσμα εξελίξεων που ξεκίνησαν μήνες πριν, ενώ οι συνέπειες των σημερινών εξελίξεων δεν έχουν ακόμη αποτυπωθεί πλήρως.
Το σύστημα είναι ήδη οριακά ισορροπημένο και κάθε γεωπολιτικό σοκ λειτουργεί σαν πολλαπλασιαστής αστάθειας. Το βασικό πρόβλημα δεν είναι αν θα υπάρχει τρόφιμο, αλλά ποιος θα μπορεί να το πληρώσει.
Το αφήγημα “θα πεινάσουμε” είναι υπερβολικό για την Ευρώπη. Το πραγματικό πρόβλημα είναι πιο ύπουλο: η αργή, αλλά σταθερή διάβρωση της αγοραστικής δύναμης των νοικοκυριών.
2) O FAO κατέγραψε πρόσφατα νέα άνοδο στις παγκόσμιες τιμές τροφίμων για τον Μάρτιο, με τον δείκτη τιμών τροφίμων να σημειώνει άνοδο 2,4% σε σχέση με τον Φεβρουάριο. Υπάρχει κάποια αριθμητική εκτίμηση για τον Απρίλιο και ποιες είναι οι πιο ευαίσθητες κατηγορίες τροφίμων;
Σ.Φ: «Ο δείκτης τιμών τροφίμων του FAO ανήλθε σε 128,5 μονάδες τον Μάρτιο 2026 — το υψηλότερο επίπεδο από τον Σεπτέμβριο 2025 — είναι σαφές σήμα ότι οι αγορές αντιδρούν. Όλες οι κατηγορίες — σιτηρά, κρέας, γαλακτοκομικά, φυτικά έλαια, ζάχαρη — κατέγραψαν άνοδο. Ο δείκτης ζάχαρης ανέβηκε πάνω από 7% τον ίδιο μήνα, ενώ οι τιμές φοινικέλαιου έφτασαν στο υψηλότερο επίπεδο από τα μέσα 2022.
Δεν υπάρχει επίσημη πρόβλεψη για τον Απρίλιο, αλλά με βάση την εμπειρία, όταν η ένταση συνεχίζεται, η πίεση δεν εξαφανίζεται από τη μία μέρα στην άλλη. Με το ναυτικό αποκλεισμό που ανακοίνωσαν οι ΗΠΑ αυτές τις ημέρες, η πίεση στον Απρίλιο αναμένεται να είναι εντονότερη. Οι αυξήσεις είναι επιλεκτικές και συνδέονται άμεσα με το ενεργειακό κόστος και τις εμπορικές ροές.
3) Τόσο στην Ευρώπη, όσο και στην Ελλάδα προς το παρόν τουλάχιστον δεν καταγράφονται ελλείψεις τροφίμων, ωστόσο οι τιμές για διάφορες κατηγορίες προϊόντων μπορεί να είναι ήδη απαγορευτικές για πολλά νοικοκυριά. Συνήθως σε τι χρονικό διάστημα ιστορικά από την έναρξη μίας σημαντικής πολεμικής σύγκρουσης ξεκινάει να φαίνεται ο αντίκτυπος στο ράφι;
Σ.Φ: Η θεωρητική ανάλυση δείχνει ότι η μετάδοση των διεθνών τιμών στη λιανική αγορά απαιτεί χρόνο, συνήθως αρκετούς μήνες. Ωστόσο, στην πράξη παρατηρείται συχνά ταχύτερη αντίδραση των τιμών στο ράφι, ιδιαίτερα σε περιόδους έντονης αβεβαιότητας. Αυτό υποδηλώνει ότι οι μηχανισμοί μετάδοσης δεν είναι πάντα συμμετρικοί, με τις αυξήσεις να μεταφέρονται ταχύτερα από ό,τι οι μειώσεις.
• Διεθνείς τιμές: αντίδραση σε ημέρες ή εβδομάδες λόγω χρηματιστηριακών αγορών
• Χονδρική αγορά: 1–3 μήνες, ανάλογα με συμβόλαια και αποθέματα
• Λιανική (θεωρητικά): 3–6 μήνες, λόγω στοκ και συμφωνιών προμήθειας
• Παρατηρούμενη πρακτική: συχνά ταχύτερη αύξηση τιμών στη λιανική σε περιόδους κρίσης
• Ασύμμετρη μετάδοση: οι αυξήσεις περνούν πιο γρήγορα από τις μειώσεις
Με απλά λόγια, το σύστημα “αντιδρά” γρήγορα όταν πρόκειται να ανεβάσει τιμές, αλλά πολύ πιο αργά και σχεδόν καθόλου όταν πρέπει να τις μειώσει. Και αυτό δεν είναι τεχνικό ζήτημα αλλά ζήτημα ελέγχου των αγορών και αδυναμίας των κανονιστικών πλαισίων να ομαλοποιήσουν το σύστημα».
4) Σε σχέση με τον πόλεμο στην Ουκρανία, εκτιμάτε ότι τα αγροδιατροφικά συστήματα της Ευρώπης είναι καλύτερα θωρακισμένα αυτή τη φορά; Πόσο είχε ανέβει τότε ο δείκτης τιμών τροφίμων του FAO μέσα στο πρώτο δίμηνο και πόσο έφτασε στο πικ του;
Σ.Φ: «Η εμπειρία του 2022 αποτελεί βασικό σημείο αναφοράς για την κατανόηση της σημερινής κατάστασης. Τότε, ο δείκτης τιμών τροφίμων του FAO αυξήθηκε περίπου 12–13% μέσα σε δύο μήνες και έφτασε σε ιστορικό υψηλό, αποκαλύπτοντας πόσο ευάλωτο ήταν το σύστημα. Η εμπειρία του 2022 θα μπορούσε να είχε λειτουργήσει ως καταλύτης για βαθύτερη μεταρρύθμιση των αγορών τροφίμων. Ωστόσο, με βάση τη συμπεριφορά των αγορών μέχρι σήμερα, η εικόνα είναι πιο ανησυχητική: οι βασικές δομικές αδυναμίες παραμένουν. Παρά τις προσαρμογές, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι το σύστημα έχει μάθει ουσιαστικά από τις πρόσφατες κρίσεις (Ουκρανία και Covid).
• Αντίδραση πολιτικών και αγορών. Υπάρχει μεγαλύτερη επιχειρησιακή ετοιμότητα και ταχύτερη ενεργοποίηση μηχανισμών στήριξης σε σχέση με το 2022. Οι θεσμοί αντιδρούν πιο γρήγορα, κυρίως γιατί έχουν ήδη δοκιμαστεί. Αυτό όμως αφορά τη διαχείριση της κρίσης, όχι την αντιμετώπιση των αιτίων της.
• Διαφοροποίηση προμηθειών. Έχουν γίνει κινήσεις για μείωση εξάρτησης από συγκεκριμένες χώρες και διαδρομές, ιδιαίτερα σε σιτηρά και λιπάσματα. Ωστόσο, αυτή η διαφοροποίηση είναι σε μεγάλο βαθμό τακτική και όχι στρατηγική, καθώς το σύστημα παραμένει βαθιά διεθνοποιημένο και αλληλεξαρτώμενο.
• Συνεχιζόμενη αστάθεια και αντιδράσεις αγορών. Οι αγορές εξακολουθούν να αντιδρούν έντονα σε γεωπολιτικά γεγονότα, με αυξημένη μεταβλητότητα και τάσεις υπερ-αντίδρασης. Τα φαινόμενα αβεβαιότητας και ταχύτατης αναπροσαρμογής τιμών παραμένουν, υποδεικνύοντας ότι οι μηχανισμοί σταθεροποίησης δεν έχουν ενισχυθεί ουσιαστικά.
• Παραμονή εξάρτησης από ενέργεια και διεθνές εμπόριο. Το κόστος ενέργειας συνεχίζει να διαπερνά όλη την αγροδιατροφική αλυσίδα, από την παραγωγή έως τη μεταφορά. Η εξάρτηση από εισαγόμενες εισροές και διεθνείς διαδρομές καθιστά το σύστημα ευάλωτο σε εξωτερικά σοκ.
5) Πάμε στο κομμάτι αγρότες. Τι ποσοστό από την τιμή που πληρώνουμε ως καταναλωτές στο καλάθι καρπώνεται ο αγρότης στην Ευρώπη ή και στην Ελλάδα πιο συγκεκριμένα αν έχετε στοιχεία και πόσο βιώσιμα είναι αυτά τα ποσοστά για τους ανθρώπους του πρωτογενούς τομέα;
Σ.Φ: Η κατανομή της αξίας στην αγροδιατροφική αλυσίδα παραμένει ένα από τα πιο προβληματικά σημεία του συστήματος. Παρά την αύξηση των τιμών για τους καταναλωτές, ο αγρότης συνεχίζει να λαμβάνει ένα περιορισμένο ποσοστό, συνήθως μεταξύ 12% και 20%, σε χώρες της ΕΕ κάτι που δημιουργεί σοβαρά ζητήματα βιωσιμότητας.
• Χαμηλό μερίδιο αγρότη (12%–20%): Το ποσοστό αυτό αφορά κυρίως μη επεξεργασμένα προϊόντα και μειώνεται σημαντικά όσο αυξάνεται η μεταποίηση. Σε πολλές περιπτώσεις, ο αγρότης καλύπτει το κόστος χωρίς να εξασφαλίζει ουσιαστικό περιθώριο κέρδους.
• Μεγαλύτερη αξία μετά την παραγωγή: Η αξία δημιουργείται κυρίως στα στάδια της μεταποίησης, της εμπορίας και της λιανικής. Εκεί και κυρίως στη λιανική βρίσκονται τα μεγαλύτερα περιθώρια κέρδους και η ισχυρότερη διαπραγματευτική δύναμη. Το τελικό προϊόν αντανακλά περισσότερο τη δομή της αγοράς και την δύναμη διαφόρων παραγόντων της παρά την αξία της πρώτης ύλης.
• Υψηλό κόστος εισροών: Οι τιμές λιπασμάτων, ενέργειας και ζωοτροφών έχουν αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Αυτό συμπιέζει περαιτέρω το εισόδημα των παραγωγών, οι οποίοι δεν έχουν πάντα τη δυνατότητα να μετακυλίσουν το κόστος.
• Αδύναμη διαπραγματευτική θέση: Η κατακερματισμένη παραγωγή και το μικρό μέγεθος των εκμεταλλεύσεων περιορίζουν τη διαπραγματευτική ισχύ των αγροτών. Σε πολλές περιπτώσεις εξαρτώνται από λίγους μεγάλους αγοραστές, γεγονός που ενισχύει τις ανισορροπίες στην αλυσίδα.
Το σύστημα λειτουργεί σαν να θεωρεί δεδομένο ότι ο αγρότης θα συνεχίσει να παράγει, ανεξάρτητα από το αν αυτό είναι οικονομικά βιώσιμο. Κάποια στιγμή αυτό θα σταματήσει και οι επιπτώσεις θα είναι σοβαρότατες.
6) Τόσο ο ελληνικός όσο και ο ευρωπαϊκός πρωτογενής τομέας αντιμετωπίζουν πολλές προκλήσεις τα τελευταία χρόνια. H Ευρώπη παραδέχεται ότι υπάρχει θέμα με το να μείνει αλλά και με το να έρθει κόσμος στην ύπαιθρο. Αν μπορούσατε να ξεχωρίσετε τρεις βασικές πολιτικές που θα έπρεπε να εφαρμοστούν για να αντιστραφεί η κατάσταση και να γίνει βιώσιμο το επάγγελμα του αγρότη-κτηνοτρόφου, συμβάλλοντας παράλληλα στην επισιτιστική επάρκεια της Ευρώπης, ποιες θα ήταν αυτές;
Σ.Φ: «Η βιωσιμότητα του αγροτικού τομέα δεν μπορεί να επιτευχθεί με αποσπασματικά μέτρα. Απαιτείται μια πιο δομική προσέγγιση που να αντιμετωπίζει ταυτόχρονα την κατανομή αξίας, το κόστος παραγωγής και την ανανέωση του ανθρώπινου δυναμικού. Χωρίς συνοχή πολιτικών και οικονομική βιωσιμότητα στο επίπεδο της εκμετάλλευσης, δεν υπάρχει πραγματική ανθεκτικότητα.
• Ανακατανομή αξίας στην αλυσίδα: Η ενίσχυση των συνεταιρισμών και των συλλογικών σχημάτων μπορεί να αυξήσει ουσιαστικά τη διαπραγματευτική ισχύ των αγροτών. Παράλληλα, η ρύθμιση αθέμιτων εμπορικών πρακτικών και η διαφάνεια τιμών (ανάγκη για ιχνηλασιμότητα τιμής από το χωράφι στο ράφι) είναι κρίσιμες για την εξισορρόπηση της αγοράς.
• Μείωση κόστους μέσω μετάβασης: Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι τα μεγάλα προβλήματα που έχει ο αγροτοδιατροφικός τομέας σήμερα οφείλονται στην μη-βιώσιμη ανάπτυξή του τα τελευταία 70 χρόνια και στην αυξημένη αρνητική επίδραση της κλιματικής αλλαγής. Η μετάβαση σε πιο αειφόρα και ανθεκτικά παραγωγικά μοντέλα, όπως η αγροοικολογία, η γεωργία ακριβείας και η ψηφιακή γεωργία, μπορεί να μειώσει την εξάρτηση από ακριβές εισροές. Αυτό όμως απαιτεί επενδύσεις, τεχνική υποστήριξη και χρόνο προσαρμογής.
• Ανανέωση αγροτικού πληθυσμού: Η είσοδος νέων στον αγροτικό τομέα απαιτεί ουσιαστική πρόσβαση σε γη, χρηματοδότηση και γνώση. Δεν αρκεί η επιδότηση. Χρειάζονται βιώσιμα επιχειρηματικά μοντέλα, σταθερό εισόδημα και βελτίωση της ποιότητας ζωής στην ύπαιθρο.
Σε αυτό το πλαίσιο, η συζήτηση για τη νέα ΚΑΠ είναι κρίσιμη. Οι μέχρι τώρα ενδείξεις δείχνουν ότι η προτεινόμενη κατεύθυνση της νέας ΚΑΠ δεν αντιμετωπίζει επαρκώς τις δομικές ανισορροπίες της αλυσίδας αξίας ούτε το ζήτημα της βιωσιμότητας του εισοδήματος των αγροτών.
Η έμφαση φαίνεται να παραμένει περισσότερο στη διαχείριση πόρων και λιγότερο στη λειτουργία της αγοράς και στην κατανομή αξίας. Αυτό δημιουργεί ένα κενό: ζητάμε από τους αγρότες να προσαρμοστούν σε νέες απαιτήσεις, χωρίς να διασφαλίζουμε ότι το οικονομικό μοντέλο μέσα στο οποίο λειτουργούν είναι βιώσιμο.
Αν η ΚΑΠ δεν μετακινηθεί από μια λογική διαχείρισης επιδοτήσεων σε μια λογική αναδιάρθρωσης της αγοράς, τότε θα συνεχίσουμε να συζητάμε τα ίδια προβλήματα κάθε λίγα χρόνια, με λιγότερους αγρότες κάθε φορά».
Διαβάστε ακόμη
Mega Outlet: Το σφυρί και η… mega ανατροπή που έφερε διπλασιασμό της τιμής στα 40 εκατ. ευρώ (pics)
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα