Η προστασία των παιδιών από τους κινδύνους του διαδικτύου περνά πλέον από τη θεωρία στην πράξη, καθώς η Ελλάδα ετοιμάζεται να εφαρμόσει από την 1η Ιανουαρίου 2027 το όριο των 15 ετών για την πρόσβαση στα social media. Η επιλογή αυτή έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να διαμορφώσει κοινό πλαίσιο κανόνων, χωρίς όμως να έχει ολοκληρωθεί ακόμη η σχετική νομοθετική διαδικασία.
Η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να κινηθεί νωρίτερα, αξιοποιώντας την εμπειρία που έχει ήδη αποκτήσει από την ανάπτυξη του Kids Wallet, αλλά και την ευρωπαϊκή συζήτηση που βρίσκεται πλέον σε πλήρη εξέλιξη γύρω από το EU Kids Act.
Το ζητούμενο δεν είναι μόνο να τεθεί ένα ηλικιακό όριο. Εξίσου κρίσιμο είναι να μπορεί αυτό να εφαρμοστεί στην πράξη, χωρίς οι πλατφόρμες να αποκτούν πρόσβαση σε περισσότερα προσωπικά δεδομένα από όσα είναι απολύτως απαραίτητα. Παράλληλα, τίθεται ένα ευρύτερο ερώτημα: ποιος έχει την κύρια ευθύνη για την ασφάλεια των παιδιών, οι γονείς ή οι ίδιες οι ψηφιακές πλατφόρμες;
Ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης Δημήτρης Παπαστεργίου εξηγεί τη λογική πίσω από την ελληνική επιλογή, τον τρόπο λειτουργίας της επαλήθευσης ηλικίας, αλλά και το γιατί η προστασία των ανηλίκων δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο στην απαγόρευση πρόσβασης.
Από την ελληνική πρωτοβουλία στο ευρωπαϊκό πλαίσιο
Η συζήτηση για την «ψηφιακή ενηλικίωση» ξεκίνησε στην Ελλάδα πριν από περίπου δύο χρόνια, όταν ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έθεσε από το βήμα της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών την ανάγκη για κοινή αντιμετώπιση των κινδύνων που αντιμετωπίζουν οι ανήλικοι στο διαδίκτυο.
Ακολούθησε μια περίοδος επαφών και διαβουλεύσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με την ελληνική πλευρά να παρουσιάζει τη δική της προσέγγιση για τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να λειτουργήσει ένας αξιόπιστος μηχανισμός επαλήθευσης ηλικίας.
Το πρόβλημα ήταν γνωστό: οι πλατφόρμες υποστήριζαν ότι δεν μπορούσαν να γνωρίζουν με βεβαιότητα την πραγματική ηλικία ενός χρήστη. Η Ελλάδα επιχείρησε να απαντήσει σε αυτό το επιχείρημα με το Kids Wallet, το οποίο σχεδιάστηκε ώστε να επιβεβαιώνει την ηλικιακή κατηγορία του χρήστη χωρίς να διαβιβάζει την πλήρη ταυτότητα ή την ημερομηνία γέννησής του.
Η προσέγγιση αυτή, σε συνδυασμό με την επιλογή της ηλικίας των 15 ετών, αποτέλεσε σύμφωνα με τον υπουργό δύο από τα βασικά στοιχεία της ελληνικής παρέμβασης στην ευρωπαϊκή συζήτηση.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει πλέον παρουσιάσει τις βασικές αρχές του EU Kids Act, το οποίο επιχειρεί να δημιουργήσει ένα κοινό πλαίσιο προστασίας των ανηλίκων σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η διαδικασία, ωστόσο, απαιτεί χρόνο. Η οριστικοποίηση και ψήφιση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας αναμένεται να χρειαστεί αρκετούς μήνες. Για την ελληνική κυβέρνηση αυτό δεν αποτελεί λόγο αναμονής.
Από 1η Ιανουαρίου 2027 το όριο των 15 ετών
Η Ελλάδα προχωρά στη νομοθέτηση του ορίου των 15 ετών από την 1η Ιανουαρίου 2027, επιλέγοντας να μην περιμένει την ολοκλήρωση της ευρωπαϊκής διαδικασίας.
Η λογική είναι ότι, από τη στιγμή που έχουν ήδη διαμορφωθεί οι βασικές ευρωπαϊκές κατευθύνσεις, η χώρα μπορεί να δημιουργήσει το δικό της πλαίσιο και, εφόσον χρειαστεί, να το προσαρμόσει αργότερα στις τελικές ευρωπαϊκές αποφάσεις.
Η ελληνική πλευρά θεωρεί ότι η αναμονή για την ολοκλήρωση της ευρωπαϊκής νομοθέτησης θα άφηνε χωρίς επαρκές πλαίσιο προστασίας μια ολόκληρη γενιά παιδιών που βρίσκονται σήμερα στο δημοτικό και στο γυμνάσιο.
Το επιχείρημα είναι ότι δεν υπάρχει λόγος να χαθούν περίπου 20 μήνες, εφόσον οι βασικές αρχές έχουν ήδη γίνει γνωστές.
Το ελληνικό πλαίσιο, σύμφωνα με την κυβερνητική προσέγγιση, θα προσαρμοστεί στις τελικές ευρωπαϊκές προβλέψεις. Δεν θεωρείται, όμως, ότι υπάρχει ουσιαστική απόκλιση ανάμεσα στις δύο κατευθύνσεις.
Η διαφορά που προκαλεί συχνά σύγχυση αφορά τις ηλικίες 13 έως 15 ετών.
Τι αλλάζει για τις ηλικίες 13 έως 15 ετών
Η ευρωπαϊκή πρόταση δεν προβλέπει ότι ένα παιδί 13 ετών θα μπορεί να χρησιμοποιεί τα social media με τον ίδιο τρόπο που τα χρησιμοποιεί σήμερα ένας ενήλικος.
Η προσέγγιση είναι διαφορετική. Για τις ηλικίες από 13 έως 15 ετών προβλέπεται η δυνατότητα πρόσβασης σε ειδικά διαμορφωμένα περιβάλλοντα κοινωνικής δικτύωσης, με σημαντικούς περιορισμούς στη λειτουργία τους.
Σε αυτά τα περιβάλλοντα δεν θα επιτρέπεται η ίδια μορφή συνεχούς χρήσης και αλληλεπίδρασης που χαρακτηρίζει σήμερα πολλές πλατφόρμες. Προβλέπονται περιορισμοί στη διάρκεια χρήσης, απαγόρευση της ατελείωτης κύλισης περιεχομένου και δυνατότητα κλειδώματος της πρόσβασης κατά τις βραδινές ώρες.
Η ευρωπαϊκή προσέγγιση προβλέπει, μεταξύ άλλων, μέγιστη χρήση μίας ώρας ημερησίως, χωρίς ατελείωτο scrolling και χωρίς προσωπικούς λογαριασμούς που λειτουργούν με τους ίδιους όρους με εκείνους των ενηλίκων.
Παράλληλα, η πρόσβαση θα συνδέεται με γονική συναίνεση και θα υπάρχουν περιορισμοί στις δυνατότητες επικοινωνίας με αγνώστους.
Επομένως, η ηλικία των 13 έως 15 ετών δεν αποτελεί μια «χαλαρότερη» εκδοχή του σημερινού μοντέλου κοινωνικής δικτύωσης. Πρόκειται για μια προσπάθεια δημιουργίας ενός ελεγχόμενου ψηφιακού περιβάλλοντος, προσαρμοσμένου στις ανάγκες και τις ευαισθησίες των παιδιών.
Πώς θα λειτουργεί το Kids Wallet
Ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα είναι ο τρόπος με τον οποίο μια πλατφόρμα θα μπορεί να γνωρίζει αν ένας χρήστης είναι ανήλικος χωρίς να αποκτά πρόσβαση σε ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα.
Το Kids Wallet έχει σχεδιαστεί ακριβώς με αυτή τη λογική.
Το σύστημα δεν επιστρέφει την ημερομηνία γέννησης του χρήστη, ούτε άλλα στοιχεία ταυτότητας. Αντίθετα, παρέχει μόνο μια ένδειξη, ένα λεγόμενο flag, που ενημερώνει την πλατφόρμα εάν ο συγκεκριμένος χρήστης βρίσκεται πάνω ή κάτω από το ηλικιακό όριο που έχει τεθεί.
Έτσι, η πλατφόρμα δεν χρειάζεται να γνωρίζει αν κάποιος γεννήθηκε στις 15 Μαρτίου ή στις 20 Ιουνίου. Χρειάζεται μόνο να γνωρίζει εάν πληροί το προβλεπόμενο ηλικιακό κριτήριο.
Η συγκεκριμένη λειτουργία επιχειρεί να αντιμετωπίσει ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της ψηφιακής προστασίας ανηλίκων: την ανάγκη επαλήθευσης ηλικίας χωρίς τη δημιουργία μιας νέας δεξαμενής προσωπικών δεδομένων.
Οι ίδιες οι πλατφόρμες θα εξακολουθήσουν να έχουν την ευθύνη να αξιοποιούν τους αλγορίθμους τους για να εντοπίζουν περιπτώσεις όπου υπάρχει εύλογη ένδειξη ότι ένας λογαριασμός ανήκει σε ανήλικο.
Όταν όμως δεν υπάρχει επαρκής βεβαιότητα, θα μπορούν να χρησιμοποιούν τον μηχανισμό του Kids Wallet.
Η ευθύνη των πλατφορμών
Για την ελληνική κυβέρνηση, η προστασία των παιδιών δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στην προσπάθεια των γονέων να ελέγχουν τη χρήση του κινητού τηλεφώνου.
Η βασική θέση είναι ότι οι πλατφόρμες πρέπει να σχεδιάζονται εξαρχής με τρόπο ασφαλή για τα παιδιά και όχι να μεταφέρουν το βάρος της προστασίας στις οικογένειες.
Ο γονέας δεν μπορεί να βρίσκεται συνεχώς πίσω από το παιδί και να ελέγχει κάθε ενέργειά του στο διαδίκτυο. Η τεχνολογία των πλατφορμών πρέπει να περιλαμβάνει από μόνη της δικλίδες ασφαλείας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς δεν έχουν ευθύνη. Αντίθετα, έχουν κρίσιμο ρόλο στην ενημέρωση και στην καθοδήγηση των παιδιών, ιδιαίτερα όταν ζητείται επιβεβαίωση ηλικίας.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίπτωση κατά την οποία μια πλατφόρμα ζητήσει την ταυτοποίηση του παιδιού και ο γονέας χρησιμοποιήσει τη δική του ταυτότητα ή το δικό του κινητό για να παρακάμψει τον έλεγχο.
Σε μια τέτοια περίπτωση, το σύστημα προστασίας ουσιαστικά ακυρώνεται.
Η γονική ευθύνη, επομένως, αφορά κυρίως την ορθή χρήση των εργαλείων επαλήθευσης και γονικού ελέγχου, αλλά και τη συζήτηση με τα παιδιά για τους κινδύνους του ψηφιακού περιβάλλοντος.
Το πρόβλημα του ψηφιακού εθισμού
Το ηλικιακό όριο από μόνο του δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το σύνολο των κινδύνων.
Ένα παιδί μπορεί να βρίσκεται πάνω από το ηλικιακό όριο και να εξακολουθεί να είναι ευάλωτο στις σχεδιαστικές πρακτικές που χρησιμοποιούν οι πλατφόρμες για να αυξήσουν τον χρόνο παραμονής των χρηστών.
Το ατελείωτο scrolling, οι συνεχείς ειδοποιήσεις και οι μηχανισμοί που ενθαρρύνουν τη διαρκή επιστροφή στην εφαρμογή μπορούν να δημιουργήσουν μοτίβα χρήσης που είναι ιδιαίτερα δύσκολο να ελεγχθούν από έναν ανήλικο.
Η ευαισθησία είναι μεγαλύτερη στις ηλικίες κατά τις οποίες ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη σε ανάπτυξη και οι μηχανισμοί αυτορρύθμισης δεν έχουν αναπτυχθεί πλήρως.
Οι συνέπειες δεν περιορίζονται στη μαθησιακή ή αναπτυξιακή πορεία. Συνδέονται επίσης με την αυτοεκτίμηση, την κοινωνική απομόνωση και το λεγόμενο FOMO, δηλαδή τον φόβο ότι κάποιος χάνει κάτι σημαντικό που συμβαίνει στον ψηφιακό κόσμο.
Ένα παιδί μπορεί να εγκλωβιστεί σε μια ψηφιακή πραγματικότητα και να περιορίσει την επαφή του με τον φυσικό κόσμο.
Γι’ αυτό η προστασία των παιδιών δεν αφορά μόνο το «αν» θα μπουν στα social media, αλλά και το πώς θα λειτουργούν αυτά τα μέσα όταν αποκτούν πρόσβαση.
Η τεχνητή νοημοσύνη προσθέτει έναν νέο κίνδυνο
Η συζήτηση δεν περιορίζεται πλέον στα social media.
Η επόμενη μεγάλη πρόκληση αφορά την τεχνητή νοημοσύνη, καθώς τα παιδιά έχουν πλέον τη δυνατότητα να συνομιλούν με μοντέλα AI και να ζητούν απαντήσεις για σχεδόν οποιοδήποτε θέμα.
Το γεγονός ότι ένα παιδί μπορεί να υποβάλει οποιαδήποτε ερώτηση σε ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης και να λάβει απάντηση δημιουργεί ένα διαφορετικό πεδίο κινδύνων.
Η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία επιχειρεί να συμπεριλάβει και αυτό το σκέλος, καθώς η προστασία των ανηλίκων δεν μπορεί να περιοριστεί στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης.
Η πρόκληση γίνεται ακόμη μεγαλύτερη επειδή η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται ταχύτερα από τη διαδικασία θέσπισης κανόνων. Αυτό σημαίνει ότι το ρυθμιστικό πλαίσιο πρέπει να είναι αρκετά ευέλικτο ώστε να αντιμετωπίζει νέες τεχνολογίες χωρίς να χρειάζεται κάθε φορά να ξεκινά από μηδενική βάση.
Η ενημέρωση των γονέων ως δεύτερο μέτωπο
Η εφαρμογή του νόμου δεν θεωρείται επαρκής από μόνη της.
Η κυβέρνηση σχεδιάζει παράλληλα οργανωμένη ενημέρωση γονέων και εκπαιδευτικών, με παρεμβάσεις σε σχολεία, συζητήσεις με συλλόγους γονέων και κηδεμόνων και ενημέρωση για τα διαθέσιμα εργαλεία γονικού ελέγχου.
Η λογική είναι ότι οι οικογένειες πρέπει να γνωρίζουν τι ακριβώς προβλέπει το νέο σύστημα και τι πρέπει να κάνουν όταν μια πλατφόρμα ζητήσει επαλήθευση ηλικίας.
Η ενημέρωση δεν αφορά μόνο την τεχνική διαδικασία. Αφορά και την ίδια τη σχέση των παιδιών με την τεχνολογία.
Η θέση της κυβέρνησης δεν είναι ότι η τεχνολογία πρέπει να αποκλειστεί από τη ζωή των παιδιών. Το διαδίκτυο προσφέρει σημαντικές δυνατότητες μάθησης, ενημέρωσης και δημιουργίας.
Το ζητούμενο είναι να υπάρξει ισορροπία ανάμεσα στον ψηφιακό και τον πραγματικό κόσμο.
Σε αυτή την προσπάθεια, οι γονείς λειτουργούν ως πρότυπο. Τα παιδιά παρατηρούν τη συμπεριφορά των ενηλίκων και συχνά αντιγράφουν τις δικές τους συνήθειες.
Όταν ένας γονέας ζητεί από το παιδί να περιορίσει τη χρήση του κινητού, ενώ ο ίδιος βρίσκεται διαρκώς μπροστά σε μια οθόνη, το μήνυμα που λαμβάνει το παιδί είναι αντιφατικό.
Η ψηφιακή παιδεία, επομένως, ξεκινά και από τους ίδιους τους ενήλικες.
Τι θα σημαίνει επιτυχία
Το μεγάλο ερώτημα είναι πώς θα μετρηθεί η αποτελεσματικότητα της νέας πολιτικής.
Η επιτυχία δεν μπορεί να περιοριστεί στον αριθμό των παιδιών που αποκλείστηκαν από μια πλατφόρμα. Χρειάζεται να εξεταστεί εάν η νομοθεσία άλλαξε πραγματικά τον τρόπο με τον οποίο οι ανήλικοι χρησιμοποιούν το διαδίκτυο.
Ένα πρώτο κριτήριο είναι η εφαρμογή της νομοθεσίας. Ένα δεύτερο είναι η ενημέρωση των γονέων και η σωστή αξιοποίηση των εργαλείων επιβεβαίωσης ηλικίας. Το τρίτο αφορά την αλλαγή της καθημερινής συμπεριφοράς των παιδιών και τη δημιουργία μιας πιο ισορροπημένης σχέσης με την τεχνολογία.
Η ελληνική κυβέρνηση θεωρεί επίσης αναγκαία την ανάπτυξη πρόσθετων τεχνικών μέτρων. Η εμπειρία άλλων χωρών δείχνει ότι κανένα σύστημα αποκλεισμού δεν είναι απολύτως απροσπέλαστο.
Για τον λόγο αυτό, η προστασία πρέπει να βασίζεται σε πολλαπλές δικλίδες ασφαλείας και όχι σε έναν μόνο μηχανισμό.
Πώς θα ελέγχονται οι πλατφόρμες εκτός Ελλάδας
Ένα ακόμη ζήτημα είναι η εφαρμογή των κανόνων σε εταιρείες που δεν έχουν έδρα στην Ελλάδα.
Εδώ το ελληνικό και το ευρωπαϊκό πλαίσιο στηρίζονται στο Digital Services Act (DSA), το οποίο προβλέπει διαδικασίες και κυρώσεις για παραβάσεις.
Η ΕΕΤΤ αποτελεί την αρμόδια ελληνική αρχή και, όταν εντοπίζεται ζήτημα που αφορά πλατφόρμα με έδρα σε άλλη ευρωπαϊκή χώρα, ενεργοποιείται η προβλεπόμενη ευρωπαϊκή διαδικασία.
Πολλές μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες έχουν την ευρωπαϊκή τους έδρα στην Ιρλανδία. Έτσι, μια υπόθεση που εντοπίζεται στην Ελλάδα μπορεί να διαβιβαστεί στις αρμόδιες αρχές της χώρας όπου βρίσκεται η έδρα της πλατφόρμας.
Το σύστημα αυτό δείχνει και τη σημασία της ευρωπαϊκής νομοθεσίας: η προστασία των παιδιών δεν μπορεί να είναι αποτελεσματική εάν κάθε κράτος επιχειρεί να επιβάλει μόνο του κανόνες σε εταιρείες που δραστηριοποιούνται ταυτόχρονα σε ολόκληρη την ενιαία αγορά.
Η Ελλάδα επιλέγει να κινηθεί νωρίτερα
Η ελληνική επιλογή να προχωρήσει πριν από την ολοκλήρωση του EU Kids Act συνδέεται τελικά με μια ευρύτερη πολιτική απόφαση.
Η κυβέρνηση θεωρεί ότι η αναμονή για την ευρωπαϊκή νομοθετική διαδικασία θα άφηνε ένα σημαντικό χρονικό κενό, την ώρα που η χρήση των social media από παιδιά συνεχίζεται καθημερινά και οι τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης εξαπλώνονται με πολύ γρήγορους ρυθμούς.
Το όριο των 15 ετών αποτελεί το πιο εμφανές στοιχείο της νέας πολιτικής, όμως το συνολικό εγχείρημα είναι ευρύτερο.
Περιλαμβάνει την επαλήθευση ηλικίας χωρίς αποκάλυψη προσωπικών δεδομένων, τον περιορισμό εθιστικών σχεδιαστικών πρακτικών, την ενίσχυση της γονικής ενημέρωσης, την ευθύνη των πλατφορμών και την ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης στο ρυθμιστικό πλαίσιο.
Το μεγαλύτερο στοίχημα είναι εάν οι κανόνες θα μετατραπούν από μια τυπική απαγόρευση σε ένα πραγματικό σύστημα προστασίας.
Για να συμβεί αυτό, δεν αρκεί ούτε ένας νόμος ούτε ένα ψηφιακό εργαλείο. Απαιτείται συνεργασία κράτους, ευρωπαϊκών θεσμών, πλατφορμών, σχολείων και οικογενειών.
Και πάνω από όλα, απαιτείται μια αλλαγή στη λογική με την οποία αντιμετωπίζεται η σχέση των παιδιών με την τεχνολογία: όχι ως μάχη ανάμεσα στον πραγματικό και τον ψηφιακό κόσμο, αλλά ως προσπάθεια να μπορούν οι νέοι να αξιοποιούν την τεχνολογία χωρίς να εγκλωβίζονται σε αυτήν.
Διαβάστε ακόμη
Καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου: Η δύσκολη έξοδος του πλοίου στο Αιγαίο
Επενδύσεις: Γιατί funds και millionaires έρχονται τώρα στην Ελλάδα (pics)
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφθείτε το Πρώτο ΘΕΜΑ