Η αρχική ανάγνωση της ενεργειακής κρίσης που ξέσπασε μετά τις αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις στο Ιράν ήταν σχεδόν καθησυχαστική. Η αγορά προεξοφλούσε έναν σχετικά σύντομο πόλεμο, μια απότομη αλλά προσωρινή εκτίναξη των τιμών και στη συνέχεια επιστροφή σε συνθήκες κανονικότητας, μόλις αποκαθιστούνταν οι ροές μέσω των Στενών του Ορμούζ.
Έξι μήνες αργότερα, αυτό το σενάριο δείχνει πολύ λιγότερο βέβαιο, σύμφωνα με το Forbes. Οι τιμές του πετρελαίου παραμένουν υψηλές, οι εξαγωγές από την περιοχή δεν έχουν επιστρέψει στα προπολεμικά επίπεδα και, κυρίως, η ίδια η ζήτηση πετρελαίου έχει υποχωρήσει πολύ περισσότερο και για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από όσο περίμεναν οι περισσότεροι αναλυτές.
Το ερώτημα που αρχίζει πλέον να τίθεται είναι αν πρόκειται απλώς για μια παροδική αντίδραση στις υψηλές τιμές ή αν το σοκ στο Ορμούζ επιταχύνει αλλαγές που θα περιορίσουν μόνιμα τη χρήση πετρελαίου. Αυτή ακριβώς είναι η προβληματική που αναπτύσσει ο Σβέρε Άλβικ, επικεφαλής του Energy Transition Outlook της DNV, σε ανάλυσή του.
Η πρόβλεψη που αρχίζει να αμφισβητείται
Η επικρατούσα εκτίμηση αμέσως μετά το ξέσπασμα του πολέμου ήταν ότι η ζημιά στη ζήτηση θα ήταν απότομη αλλά πρόσκαιρη. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας υπολόγιζε ότι η παγκόσμια κατανάλωση θα εμφάνιζε μεγάλη κάμψη στο δεύτερο και τρίτο τρίμηνο του 2026, προτού επιστρέψει σε θετικούς ρυθμούς προς το τέλος του έτους.
Η υπόθεση αυτή στηριζόταν σε μια βασική παραδοχή: ότι η σύγκρουση δεν θα διαρκούσε πολύ και ότι η λειτουργία του Ορμούζ θα αποκαθίστατο αρκετά γρήγορα ώστε να επανέλθει η προσφορά.
Αυτό όμως δεν συνέβη. Η κρίση παρατάθηκε, οι ενεργειακές ροές εξακολουθούν να είναι περιορισμένες και η αβεβαιότητα έχει μετατραπεί από βραχυπρόθεσμο παράγοντα σε μόνιμο στοιχείο της αγοράς.
Το Στενό δεν είναι πλήρως κλειστό, αλλά απέχει πολύ από το να λειτουργεί κανονικά. Την ίδια ώρα, η παγκόσμια προσφορά πετρελαίου παραμένει μειωμένη κατά περισσότερα από 5 εκατ. βαρέλια ημερησίως σε σχέση με πριν από τον πόλεμο, σύμφωνα με την ανάλυση της DNV.
Η πτώση στη ζήτηση είναι ήδη μεγάλη
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο δεν βρίσκεται πλέον μόνο στην πλευρά της προσφοράς. Η παγκόσμια ζήτηση έχει επίσης μειωθεί κατά περισσότερο από 3 εκατ. βαρέλια ημερησίως, ποσότητα περίπου αντίστοιχη με τη συνολική κατανάλωση πετρελαίου της Ιαπωνίας.
Η εικόνα αυτή σημαίνει ότι η αγορά αρχίζει να προσαρμόζεται όχι απλώς επειδή δεν βρίσκει αρκετό πετρέλαιο, αλλά επειδή το κόστος του γίνεται δυσβάστακτο.
Οι οδικές μεταφορές είναι το πρώτο πεδίο στο οποίο φαίνεται αυτή η αντίδραση. Στην Ασία καταγράφεται αισθητή υποχώρηση της κατανάλωσης καυσίμων, ενώ και στις ΗΠΑ η ζήτηση εμφανίζει κάμψη, καθώς οι υψηλές τιμές οδηγούν οδηγούς και επιχειρήσεις σε περιορισμό των μετακινήσεων.
Η πρώτη φάση αυτής της συμπεριφοράς είναι συγκυριακή: λιγότερα χιλιόμετρα, λιγότερα αεροπορικά ταξίδια, αναβολή δραστηριοτήτων που απαιτούν μεγάλες ποσότητες πετρελαίου. Το κρίσιμο ερώτημα όμως είναι τι συμβαίνει όταν οι υψηλές τιμές διαρκούν για μήνες.
Τότε η προσαρμογή αρχίζει να γίνεται διαρθρωτική.
Η ηλεκτροκίνηση ως μόνιμη απάντηση
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αγορά των ηλεκτρικών αυτοκινήτων. Σε χώρες εκτός Κίνας, Ευρώπης και Βόρειας Αμερικής, οι πωλήσεις EV αυξήθηκαν κατά 97% τον Ιούλιο σε ετήσια βάση, στοιχείο που δείχνει ότι η κρίση καυσίμων επιταχύνει αποφάσεις που διαφορετικά ίσως λαμβάνονταν πολύ αργότερα.
Η τάση ενισχύεται από την υπερπροσφορά μπαταριών και την τεράστια παραγωγική δυναμικότητα της Κίνας, η οποία πιέζει προς τα κάτω το κόστος πολλών ηλεκτρικών μοντέλων.
Σε αρκετές αγορές, το υψηλό κόστος βενζίνης και ντίζελ κάνει πλέον την επιλογή ενός ηλεκτρικού οχήματος περισσότερο οικονομική και λιγότερο περιβαλλοντική απόφαση.
Αν η κρίση διαρκέσει, ένα μέρος αυτής της αλλαγής δύσκολα θα αντιστραφεί, ακόμη και αν οι τιμές του πετρελαίου υποχωρήσουν αργότερα. Όποιος έχει ήδη αντικαταστήσει ένα συμβατικό αυτοκίνητο με ηλεκτρικό, δεν επιστρέφει αυτομάτως στη βενζίνη επειδή μειώθηκε η τιμή του Brent.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται ο κίνδυνος για τους παραγωγούς πετρελαίου: η καταστροφή ζήτησης μπορεί να μετατραπεί από προσωρινή σε μόνιμη.
Το ιστορικό προηγούμενο των πετρελαϊκών κρίσεων
Η ιστορία προσφέρει αρκετά παραδείγματα για το πώς μια παρατεταμένη περίοδος ακριβής ενέργειας οδηγεί σε μόνιμη αλλαγή συμπεριφοράς.
Οι πετρελαϊκές κρίσεις του 1973 και του 1979 δεν μείωσαν απλώς προσωρινά την κατανάλωση. Οδήγησαν σε αυστηρότερα πρότυπα κατανάλωσης καυσίμου, μεγαλύτερη ενεργειακή αποδοτικότητα και σταδιακή εγκατάλειψη της χρήσης πετρελαίου σε αρκετές εφαρμογές ηλεκτροπαραγωγής.
Παρόμοια ήταν η εμπειρία της Ευρώπης μετά την κρίση φυσικού αερίου του 2022. Η απότομη μείωση των ρωσικών ροών δεν αντιμετωπίστηκε μόνο με προσωρινή εξοικονόμηση. Έφερε νέες υποδομές, διαφορετικούς προμηθευτές, περισσότερες ανανεώσιμες πηγές και βαθύτερη αλλαγή στο ενεργειακό μοντέλο.
Η σημερινή κρίση στο Ορμούζ μπορεί να λειτουργήσει με αντίστοιχο τρόπο. Όσο περισσότερο διαρκεί, τόσο ισχυρότερα γίνεται το κίνητρο για νοικοκυριά, επιχειρήσεις και κυβερνήσεις να μειώσουν την έκθεσή τους στο πετρέλαιο.
Το Ορμούζ δεν είναι το μόνο πρόβλημα
Ακόμη και η πλήρης επαναλειτουργία του Στενού δεν θα εξαφάνιζε αυτομάτως όλες τις πιέσεις. Η αγορά ντίζελ παραμένει σφιχτή, όχι μόνο λόγω των περιορισμών στο αργό αλλά και εξαιτίας της κατάστασης των αποθεμάτων και των διυλιστηρίων.
Παράλληλα, οι συνεχιζόμενες απειλές και επιθέσεις των Χούθι στην περιοχή του Μπαμπ αλ-Μαντέμπ αυξάνουν το κόστος και τον χρόνο μεταφοράς, περιορίζοντας ακόμη περισσότερο την πιθανότητα γρήγορης επιστροφής στην προηγούμενη κανονικότητα.
Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μια αποκλιμάκωση στο Ιράν δεν εγγυάται άμεση εξομάλυνση στις αγορές καυσίμων.
Για τις αερομεταφορές και τη ναυτιλία, οι εναλλακτικές απέναντι στο πετρέλαιο εξακολουθούν να είναι περιορισμένες σε μεγάλη κλίμακα. Ωστόσο, ακόμη και εκεί η υψηλή τιμή λειτουργεί ανασταλτικά στη ζήτηση, ιδιαίτερα στις αεροπορικές μετακινήσεις αναψυχής.
Το μεγάλο ερώτημα για την αγορά πετρελαίου
Το βασικό δίλημμα πλέον δεν είναι αν η ζήτηση πετρελαίου θα ανακάμψει σε κάποια χρονική στιγμή. Το κρίσιμο είναι σε ποιο επίπεδο θα επιστρέψει.
Αν η κρίση τελειώσει γρήγορα, μέρος της χαμένης κατανάλωσης πιθανότατα θα ανακτηθεί. Αν όμως το σημερινό περιβάλλον υψηλών τιμών και γεωπολιτικής αβεβαιότητας συνεχιστεί για αρκετούς ακόμη μήνες, ένα μεγαλύτερο κομμάτι της ζήτησης μπορεί να χαθεί οριστικά.
Και αυτό θα άλλαζε ολόκληρη τη συζήτηση για το πετρέλαιο, σύμφωνα πάντα με το Forbes. Μέχρι σήμερα, η αγορά επικεντρώνεται κυρίως στο πότε θα αποκατασταθεί η προσφορά από τον Περσικό Κόλπο. Ίσως όμως το σημαντικότερο ερώτημα να είναι τι θα έχει συμβεί μέχρι τότε στην πλευρά της ζήτησης.
Η ομάδα της DNV αναμένεται να ενσωματώσει αυτή την αβεβαιότητα στο νέο Energy Transition Outlook, που θα δημοσιευθεί τον Οκτώβριο. Το βασικό σενάριο εξακολουθεί να προβλέπει κρίση μέτριας διάρκειας, αλλά πλέον εξετάζεται σοβαρότερα και το ενδεχόμενο μιας παρατεταμένης διαταραχής με μεγαλύτερη και περισσότερο μόνιμη καταστροφή ζήτησης.
Σήμερα, η παγκόσμια αγορά πετρελαίου βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή συγκέντρωση γεωπολιτικού κινδύνου. Περισσότερα από τέσσερα στα δέκα βαρέλια που παράγονται καθημερινά προέρχονται πλέον από χώρες οι οποίες εμπλέκονται άμεσα σε πολεμικές συγκρούσεις ή βρίσκονται αντιμέτωπες με σοβαρή πολιτική και οικονομική αστάθεια. Σύμφωνα με υπολογισμούς του Reuters, οι χώρες που επηρεάζονται από τον πόλεμο στο Ιράν, τη σύγκρουση Ρωσίας–Ουκρανίας, την αστάθεια στη Λιβύη και τους περιορισμούς στις πετρελαϊκές εξαγωγές της Βενεζουέλας παρήγαγαν συνολικά περίπου 45 εκατ. βαρέλια ημερησίως το 2025. Πρόκειται για ποσότητα που αντιστοιχεί σε πάνω από το 43% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου, αποτυπώνοντας το εύρος της έκθεσης της ενεργειακής αγοράς στις γεωπολιτικές αναταράξεις.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο πόσα βαρέλια έχουν ήδη χαθεί. Είναι ότι ένα εξαιρετικά μεγάλο τμήμα της παγκόσμιας παραγωγής βρίσκεται πλέον εκτεθειμένο στον κίνδυνο νέων διακοπών, την ώρα που οι εναλλακτικές διαδρομές μεταφοράς πιέζονται, τα αποθέματα υποχωρούν και σημαντική διυλιστική δυναμικότητα έχει τεθεί εκτός λειτουργίας.
Το συμπέρασμα είναι ότι οι επιχειρήσεις, οι επενδυτές και οι κυβερνήσεις ίσως χρειάζεται να εγκαταλείψουν την προσδοκία μιας απλής επιστροφής στο προηγούμενο ενεργειακό περιβάλλον. Το σοκ του Ορμούζ μπορεί τελικά να μη μείνει στην ιστορία μόνο ως μια ακόμη διαταραχή στην προσφορά. Μπορεί να αποδειχθεί ο καταλύτης που θα επιταχύνει τη μόνιμη υποχώρηση της παγκόσμιας ζήτησης πετρελαίου.
Διαβάστε ακόμη
Apple: Απόδοση 2.275% αφήνει πίσω του ο Τιμ Κουκ – Το στοίχημα του Τζον Τέρνους (διαγράμματα)
Apple-OpenAI: Στα άκρα η δικαστική μάχη – Το μυστικό σχέδιο του iPhone και ο πρώην μηχανικός
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφθείτε το Πρώτο ΘΕΜΑ