Ο χάρτης του κόσμου που έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε από τα σχολικά μας χρόνια δεν αποτυπώνει πιστά το πραγματικό μέγεθος των ηπείρων. Η Γροιλανδία, για παράδειγμα, εμφανίζεται σχεδόν ισοδύναμη με την Αφρική, ενώ στην πραγματικότητα η αφρικανική ήπειρος είναι περίπου 14 φορές μεγαλύτερη.
Δεν πρόκειται για λάθος των σύγχρονων χαρτογράφων, αλλά για συνέπεια μιας επιλογής που έγινε πριν από περισσότερους από τέσσερις αιώνες και εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον πλανήτη.
Τώρα, η συζήτηση επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο, καθώς ο ΟΗΕ προκρίνει την προβολή Equal Earth, έναν διαφορετικό τρόπο απεικόνισης που επιχειρεί να παρουσιάσει με μεγαλύτερη ακρίβεια τις πραγματικές αναλογίες των ηπείρων.
Υπάρχει, όμως, ένα θεμελιώδες πρόβλημα: κανένας επίπεδος παγκόσμιος χάρτης δεν μπορεί να αποτυπώσει τη Γη απολύτως σωστά.
Γιατί η Γροιλανδία μοιάζει τεράστια
Η εξήγηση βρίσκεται στην περίφημη προβολή Mercator, η οποία δημιουργήθηκε το 1569 από τον Φλαμανδό χαρτογράφο Γεράρδο Μερκάτορ.
Ο χάρτης δεν σχεδιάστηκε για να συγκρίνουμε το πραγματικό μέγεθος των χωρών. Είχε έναν πολύ συγκεκριμένο και πρακτικό σκοπό: να διευκολύνει τους ναυτικούς. Η μεγάλη καινοτομία του ήταν ότι επέτρεπε σε μια ευθεία γραμμή πάνω στον χάρτη να αντιστοιχεί σε σταθερή πορεία της πυξίδας, καθιστώντας τον εξαιρετικά χρήσιμο για τη ναυσιπλοΐα.
Για να μεταφερθεί, όμως, η καμπύλη επιφάνεια της Γης σε ένα επίπεδο φύλλο, απαιτούνταν συμβιβασμοί. Στην προβολή Mercator, οι περιοχές «τεντώνονται» όλο και περισσότερο όσο πλησιάζουμε στους πόλους.
Έτσι δημιουργείται η γνωστή οπτική ψευδαίσθηση. Η Γροιλανδία φαίνεται τεράστια, ενώ η Αφρική και άλλες περιοχές κοντά στον Ισημερινό παρουσιάζονται πολύ μικρότερες από όσο πραγματικά είναι.
Παρά το γεγονός ότι η συγκεκριμένη μέθοδος αναπτύχθηκε πριν από περισσότερα από 450 χρόνια για τις ανάγκες της ναυσιπλοΐας, η λογική της εξακολουθεί να επηρεάζει σχολικούς χάρτες και ψηφιακές εφαρμογές, διαμορφώνοντας σε μεγάλο βαθμό τη νοητική εικόνα που έχουμε για τον κόσμο.
Όταν η χαρτογραφία επηρεάζει την αντίληψή μας
Η συζήτηση δεν περιορίζεται πλέον στη γεωγραφική ακρίβεια. Η κριτική στην προβολή Mercator αφορά και το κατά πόσο η οπτική μεγέθυνση ή σμίκρυνση μιας περιοχής μπορεί να επηρεάζει υποσυνείδητα την αντίληψη για την πολιτική, οικονομική και γεωστρατηγική σημασία της.
Ένα μεγαλύτερο σχήμα πάνω στον χάρτη μπορεί εύκολα να δημιουργήσει την αίσθηση μιας μεγαλύτερης δύναμης ή σημασίας. Αντίστοιχα, μια περιοχή που εμφανίζεται μικρότερη ενδέχεται να υποτιμάται ως προς την πραγματική της έκταση και το ειδικό της βάρος.
Η περίπτωση της Αφρικής βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της συζήτησης. Η επί δεκαετίες οπτική υποβάθμιση του πραγματικού μεγέθους της ηπείρου θεωρείται ότι μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το εύρος των φυσικών πόρων, του πληθυσμού και των επενδυτικών δυνατοτήτων της.
Τι αλλάζει με την Equal Earth
Η Equal Earth, που δημιουργήθηκε το 2018 και έχει δεχθεί επιρροές από την προβολή Robinson του 1963, επιχειρεί να διορθώσει ακριβώς αυτή την ανισορροπία.
Το βασικό της πλεονέκτημα είναι ότι διατηρεί τις πραγματικές αναλογίες των επιφανειών. Εάν δηλαδή μια περιοχή είναι στην πραγματικότητα πολλαπλάσια σε έκταση από κάποια άλλη, η διαφορά αυτή αποτυπώνεται αναλογικά και στον χάρτη.
Μετά την Αφρικανική Ένωση, η οποία την υιοθέτησε τον Φεβρουάριο, και ο ΟΗΕ στρέφεται πλέον προς αυτή την προσέγγιση. Το αποτέλεσμα είναι ένας παγκόσμιος χάρτης στον οποίο η Αφρική αποκτά τις πραγματικές της διαστάσεις και οι περιοχές του βόρειου ημισφαιρίου δεν εμφανίζονται υπερβολικά διογκωμένες.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η Equal Earth είναι ένας «τέλειος» χάρτης.
Γιατί είναι αδύνατον να υπάρξει τέλειος παγκόσμιος χάρτης
Το πρόβλημα είναι γεωμετρικό: οι χαρτογράφοι προσπαθούν να μεταφέρουν μια περίπου σφαιρική επιφάνεια σε ένα επίπεδο. Κάπου, αναπόφευκτα, θα υπάρξει παραμόρφωση.
Ένας χάρτης μπορεί να δίνει προτεραιότητα στην ακρίβεια των επιφανειών, των σχημάτων, των αποστάσεων ή των κατευθύνσεων. Δεν μπορεί, όμως, να τα διατηρήσει όλα ταυτόχρονα και με απόλυτη ακρίβεια.
Η Equal Earth επιλέγει να προστατεύσει τις αναλογίες των εκτάσεων. Ως αντάλλαγμα, χάνει ορισμένα από τα πλεονεκτήματα της Mercator στις κατευθύνσεις και στη ναυσιπλοΐα, ενώ δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως απόλυτα ακριβές εργαλείο μέτρησης της απόστασης ανάμεσα σε οποιαδήποτε δύο σημεία του πλανήτη.
Η διαφορετική λύση του Gall-Peters
Μία ακόμη απόπειρα αντιμετώπισης της παραμόρφωσης είναι η προβολή Gall-Peters, που έγινε ευρύτερα γνωστή τη δεκαετία του 1970 μέσω του Γερμανού ιστορικού Άρνο Πέτερς, αν και οι αρχές της είχαν περιγραφεί ήδη από τον Σκωτσέζο Τζέιμς Γκαλ τον 19ο αιώνα.
Και αυτή διατηρεί πολύ καλύτερα τις πραγματικές αναλογίες των επιφανειών. Το πρόβλημα μεταφέρεται, όμως, στα σχήματα των χωρών και των ηπείρων.
Οι περιοχές κοντά στους πόλους εμφανίζονται συμπιεσμένες, ενώ εκείνες κοντά στον Ισημερινό μοιάζουν επιμηκυμένες. Έτσι, ο θεατής αποκτά καλύτερη εικόνα για το σχετικό μέγεθος των περιοχών, αλλά πολύ πιο παραμορφωμένη εικόνα για το πραγματικό τους σχήμα.
Γιατί θεωρούμε δεδομένο ότι ο Βορράς είναι «πάνω»
Οι συμβάσεις των χαρτών δεν σταματούν στις διαστάσεις. Δεν υπάρχει κανένας φυσικός νόμος που να επιβάλλει ο Βορράς να βρίσκεται στην κορυφή ενός χάρτη.
Θα μπορούσαμε εξίσου να σχεδιάσουμε έναν παγκόσμιο χάρτη με τον Νότο επάνω. Τέτοιες απεικονίσεις υπάρχουν και χρησιμοποιούνται ακριβώς για να δείξουν πόσο βαθιά έχει εδραιωθεί μια χαρτογραφική σύμβαση στη συλλογική μας αντίληψη.
Το ίδιο συμβαίνει με το κέντρο του κόσμου. Ένας χάρτης μπορεί να τοποθετεί την Ευρώπη στο μέσο, ένας άλλος την Ασία ή τον Ειρηνικό. Η Γη δεν διαθέτει φυσικό «κέντρο» όταν αποτυπώνεται σε επίπεδη επιφάνεια.
Χαρακτηριστικό είναι το ίδιο το έμβλημα του ΟΗΕ, όπου χρησιμοποιείται κυκλική προβολή με κέντρο τον Βόρειο Πόλο, ώστε να μην κυριαρχεί οπτικά κάποια συγκεκριμένη χώρα. Ακόμη και αυτή η λύση, πάντως, δημιουργεί τις δικές της παραμορφώσεις, ιδιαίτερα όσο η απεικόνιση πλησιάζει στον Νότιο Πόλο.
Τελικά, το δίλημμα δεν είναι ποιος χάρτης λέει την απόλυτη αλήθεια, επειδή τέτοιος επίπεδος χάρτης δεν υπάρχει. Κάθε προβολή θυσιάζει κάτι για να διατηρήσει κάτι άλλο. Και κάπως έτσι, κάθε παγκόσμιος χάρτης μάς λέει αναγκαστικά ένα μικρό «ψέμα», το κρίσιμο ερώτημα είναι ποια παραμόρφωση επιλέγουμε, ανάλογα με αυτό που θέλουμε να δούμε.
Διαβάστε ακόμη
Οι νέες «συμμαχίες» του λιανεμπορίου: Γιατί οι αλυσίδες στέλνουν πελάτες η μία στην άλλη (pics)
Τα πιάτα των εστιατορίων που είναι πιο νόστιμα και από το φαγητό
Παιδικός κουμπαράς με τραπεζική «ένεση» – Τα κίνητρα για μεγαλύτερη απόδοση
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφθείτε το Πρώτο ΘΕΜΑ
Σχολίασε εδώ
Για να σχολιάσεις, χρησιμοποίησε ένα ψευδώνυμο.