Συντάξεις: Η δημογραφική βόμβα της Ευρώπης πλησιάζει – Λιγότεροι εργαζόμενοι, περισσότεροι συνταξιούχοι

Η γήρανση του πληθυσμού συρρικνώνει σταδιακά το διαθέσιμο εργατικό δυναμικό, την ώρα που αυξάνει τις απαιτήσεις για συντάξεις, υγειονομική περίθαλψη και υπηρεσίες μακροχρόνιας φροντίδας. Αυτό ακριβώς επισημαίνει η Moody’s, προειδοποιώντας ότι οι οικονομικές συνέπειες της δημογραφικής μετάβασης εμφανίζονται πολύ πριν αρχίσει να μειώνεται ο συνολικός αριθμός των κατοίκων μιας χώρας.

Αρκεί, σύμφωνα με τον οίκο, η μεταβολή της ηλικιακής σύνθεσης για να επιβαρυνθούν η ανάπτυξη και τα δημόσια οικονομικά, ακόμη και σε οικονομίες όπου ο συνολικός πληθυσμός εξακολουθεί να αυξάνεται.

Η αναλογία εργαζομένων και συνταξιούχων επιδεινώνεται

Στις οικονομίες της G7 αντιστοιχούν σήμερα περίπου τρεις άνθρωποι σε ηλικία εργασίας για κάθε άτομο άνω των 65 ετών. Μέχρι το 2050, όμως, η αναλογία αυτή αναμένεται να περιοριστεί σε περίπου δύο προς έναν, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Moody’s.

Η αλλαγή δημιουργεί μια δύσκολη εξίσωση για τις κυβερνήσεις: μια μικρότερη δεξαμενή δυνητικών εργαζομένων θα πρέπει να στηρίζει έναν ολοένα μεγαλύτερο ηλικιωμένο πληθυσμό, ενώ παράλληλα η υποχώρηση του εργατικού δυναμικού θα περιορίζει τις δυνατότητες αύξησης της παραγωγής.

Ο Ολιβιέ Σεμλά, αντιπρόεδρος πιστωτικής στρατηγικής και προτύπων στη Moody’s, εξήγησε στο CNBC ότι οι συνέπειες είναι πολυδιάστατες. Η γήρανση μπορεί να επιβραδύνει τον ρυθμό ανάπτυξης, να αυξήσει τις δαπάνες για συντάξεις και φροντίδα, να αλλάξει τα πρότυπα κατανάλωσης, αλλά και να επηρεάσει τα πραγματικά επιτόκια και τις αποδόσεις των κρατικών ομολόγων.

Σε πρόσφατη έκθεσή της, η Moody’s προειδοποιεί ότι η δημογραφική μετάβαση θα φέρει τις κυβερνήσεις αντιμέτωπες με ολοένα δυσκολότερες επιλογές οικονομικής πολιτικής. Η πληθυσμιακή αύξηση, η οποία για δεκαετίες ενίσχυε την οικονομική δραστηριότητα και λειτουργούσε θετικά για την πιστοληπτική ικανότητα των κρατών, υποχωρεί πλέον μπροστά στη χαμηλή γονιμότητα και την ταχεία γήρανση.

Ευρώπη: Το ορόσημο του 2029

Η Ευρώπη βρίσκεται ήδη πολύ κοντά στο σημείο καμπής. Σύμφωνα με τις προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ο πληθυσμός της ΕΕ αναμένεται να φτάσει στο υψηλότερο επίπεδό του το 2029, πριν ξεκινήσει μια μακρά περίοδος σταδιακής μείωσης.

Στις ΗΠΑ, αντίθετα, η κορύφωση τοποθετείται αρκετές δεκαετίες αργότερα, με τη μετανάστευση να αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την τελική δημογραφική πορεία.

Το βασικό σενάριο της αμερικανικής Υπηρεσίας Απογραφής προβλέπει ότι ο πληθυσμός των ΗΠΑ θα φτάσει στο μέγιστο επίπεδό του το 2080. Εάν όμως επικρατήσει ένα σενάριο χαμηλότερης μετανάστευσης, η κορύφωση έρχεται πολύ νωρίτερα, το 2043.

Χωρίς τη συμβολή της μετανάστευσης, μάλιστα, η πληθυσμιακή υποχώρηση θα είχε ήδη ξεκινήσει, σύμφωνα με το CNBC. Η μεγάλη απόσταση ανάμεσα στα διαφορετικά σενάρια αποτυπώνει πόσο σημαντικές είναι οι μεταναστευτικές ροές για τη διατήρηση της πληθυσμιακής δυναμικής των ΗΠΑ.

Η AI μπορεί να καλύψει μέρος του κενού – Όχι όμως στην κατανάλωση

Καθώς ο αριθμός των διαθέσιμων εργαζομένων περιορίζεται, η παραγωγικότητα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Η Τεχνητή Νοημοσύνη και η αυτοματοποίηση μπορούν να επιτρέψουν σε επιχειρήσεις και οικονομίες να παράγουν περισσότερα χρησιμοποιώντας μικρότερο αριθμό εργαζομένων.

Η Moody’s εκτιμά, ωστόσο, ότι η τεχνολογία μπορεί να αντισταθμίσει μόνο ένα μέρος των οικονομικών συνεπειών της δημογραφικής αλλαγής.

Όπως επισημαίνει ο Σεμλά, η τεχνολογία μπορεί να αντικαταστήσει ή να ενισχύσει την ανθρώπινη εργασία σε πολλούς τομείς της βιομηχανίας και των υπηρεσιών, όμως δεν μπορεί να αντικαταστήσει τους καταναλωτές.

«Τα ρομπότ δεν καταναλώνουν – τουλάχιστον όχι ακόμη», σημείωσε χαρακτηριστικά.

Εδώ βρίσκεται και μία από τις βασικές προκλήσεις της δημογραφικής συρρίκνωσης. Λιγότεροι εργαζόμενοι σημαίνουν περιορισμό της παραγωγικής δυναμικότητας, αλλά λιγότερα νοικοκυριά και καταναλωτές σημαίνουν ταυτόχρονα ασθενέστερη ζήτηση. Ακόμη και εάν η Τεχνητή Νοημοσύνη και η αυτοματοποίηση αυξήσουν σημαντικά την παραγωγικότητα, δεν αντιμετωπίζουν αυτή τη δεύτερη πλευρά της εξίσωσης.

Οι αναδυόμενες οικονομίες γερνούν ταχύτερα

Η δημογραφική πρόκληση δεν περιορίζεται στις πλούσιες δυτικές οικονομίες. Σε αρκετές αναδυόμενες αγορές, η γήρανση εξελίσσεται με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα και σε χαμηλότερα επίπεδα εισοδήματος.

Στην Κίνα, το ποσοστό των πολιτών ηλικίας 65 ετών και άνω διπλασιάστηκε μέσα σε περίπου δύο δεκαετίες, από 7% σε 14%. Αντίστοιχες δημογραφικές διαδρομές καταγράφονται στη Βραζιλία, την Ταϊλάνδη και την Τουρκία.

Στην Ευρώπη, η ίδια μετάβαση χρειάστηκε αρκετές δεκαετίες. Οι αναδυόμενες οικονομίες καλούνται επομένως να προσαρμοστούν πολύ ταχύτερα, ενώ διαθέτουν σημαντικά χαμηλότερα κατά κεφαλήν εισοδήματα και μικρότερα δημοσιονομικά περιθώρια από εκείνα που είχαν οι προηγμένες οικονομίες όταν πέρασαν από αντίστοιχη φάση.

Το 2029 αποτελεί ένα σαφές δημογραφικό ορόσημο για την Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά όχι την αφετηρία του προβλήματος. Η προσαρμογή έχει ήδη αρχίσει. Το κρίσιμο στοίχημα για τις ευρωπαϊκές οικονομίες είναι πώς θα διατηρήσουν την ανάπτυξη και θα χρηματοδοτήσουν τις αυξανόμενες ανάγκες για συντάξεις, υγεία και φροντίδα, την ώρα που η αναλογία των ανθρώπων σε ηλικία εργασίας συνεχίζει να μειώνεται.